Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί από μία συμπεριφορά, έναν βαθμό ή ένα περιστατικό μέσα στην τάξη. Η χαρισματικότητα και η ΔΕΠΥ μπορεί να παρουσιάζουν ομοιότητες, αλλά έχουν διαφορετική βάση και χρειάζονται ολοκληρωμένη αξιολόγηση.
Γιατί οι δύο εικόνες μοιάζουν
Τα χαρισματικά παιδιά συχνά σκέφτονται γρήγορα, διαθέτουν έντονη περιέργεια και δυσκολεύονται να παραμείνουν συγκεντρωμένα όταν το μάθημα είναι αργό, επαναλαμβανόμενο ή πολύ εύκολο. Μπορεί να μιλούν χωρίς να περιμένουν τη σειρά τους, να αμφισβητούν τις οδηγίες του εκπαιδευτικού ή να εγκαταλείπουν μια δραστηριότητα επειδή έχουν ήδη κατανοήσει το ζητούμενο.
Παρόμοιες συμπεριφορές μπορεί να εμφανίζει και ένα παιδί με ΔΕΠΥ, το οποίο δυσκολεύεται να ρυθμίσει την προσοχή, την παρόρμηση και τη δραστηριότητά του. Η εξωτερική εικόνα ενδέχεται να είναι ίδια, όμως ο λόγος που την προκαλεί μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικός. Για αυτό δεν αρκεί η παρατήρηση ότι ένα παιδί «δεν κάθεται ήσυχο» ή «προσέχει μόνο ό,τι του αρέσει».
Το κλειδί βρίσκεται στο πότε εμφανίζεται η δυσκολία
Ένα χαρισματικό παιδί μπορεί να χάνει το ενδιαφέρον του σε μια εργασία που δεν το προκαλεί νοητικά, αλλά να συγκεντρώνεται αποτελεσματικά όταν το αντικείμενο αποκτά μεγαλύτερη δυσκολία ή βάθος. Αντίθετα, το παιδί με ΔΕΠΥ ενδέχεται να δυσκολεύεται να οργανωθεί ακόμη και όταν θέλει πραγματικά να πετύχει.
Μπορεί να ξεχνά οδηγίες, να χάνει αντικείμενα, να παραλείπει βήματα ή να μην υπολογίζει σωστά τον χρόνο. Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια, για να εξεταστεί η πιθανότητα ΔΕΠΥ, τα συμπτώματα πρέπει να εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα και να επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα του παιδιού. Η δυσκολία που περιορίζεται μόνο σε ένα ακατάλληλα απαιτητικό μάθημα δεν αρκεί για διάγνωση.
Η προσοχή δεν είναι απλώς θέμα ενδιαφέροντος
Συχνά ακούμε ότι «αφού συγκεντρώνεται στο παιχνίδι του, δεν μπορεί να έχει ΔΕΠΥ». Αυτό είναι λανθασμένο. Η ΔΕΠΥ δεν σημαίνει πλήρη απουσία προσοχής, αλλά δυσκολία στη ρύθμιση και στη μετακίνησή της. Ένα παιδί μπορεί να απορροφηθεί βαθιά από μια δραστηριότητα που του προσφέρει έντονο ενδιαφέρον και άμεση ανταμοιβή, αλλά να δυσκολεύεται να σταματήσει, να αλλάξει δραστηριότητα ή να στραφεί σε μια υποχρέωση.
Το χαρισματικό παιδί μπορεί επίσης να βυθίζεται στα ενδιαφέροντά του, συνήθως όμως οργανώνει καλύτερα τη σκέψη και τη δράση του όταν το περιβάλλον το κινητοποιεί επαρκώς. Δεν εξετάζουμε μόνο αν το παιδί συγκεντρώνεται, αλλά πώς διαχειρίζεται την προσοχή του σε διαφορετικές συνθήκες.
Τι μας δείχνουν η οργάνωση και ο έλεγχος των παρορμήσεων
Η υψηλή νοημοσύνη δεν εξασφαλίζει πάντοτε τάξη, υπομονή ή συναισθηματική ωριμότητα. Ένα χαρισματικό παιδί μπορεί να έχει εξαιρετικό λεξιλόγιο και σύνθετη σκέψη, αλλά να αντιδρά σαν παιδί της ηλικίας του όταν απογοητεύεται. Στη ΔΕΠΥ, όμως, οι δυσκολίες στην οργάνωση, στη μνήμη εργασίας, στην αναμονή και στον έλεγχο των παρορμήσεων είναι συνήθως πιο σταθερές.
Το παιδί ενδέχεται να γνωρίζει ακριβώς τι πρέπει να κάνει, αλλά να μην καταφέρνει να το εφαρμόσει με συνέπεια. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στη γνώση και στην πράξη συχνά παρερμηνεύεται ως τεμπελιά, αδιαφορία ή ανυπακοή. Το παιδί δεν αρνείται πάντοτε να συνεργαστεί. Μερικές φορές πραγματικά δυσκολεύεται να οργανώσει τη συμπεριφορά του.
Όταν συνυπάρχουν χαρισματικότητα και ΔΕΠΥ
Οι δύο καταστάσεις δεν αλληλοαποκλείονται. Ένα παιδί μπορεί να είναι χαρισματικό και παράλληλα να έχει ΔΕΠΥ. Σε αυτή την περίπτωση, οι υψηλές ικανότητες μπορεί για χρόνια να καλύπτουν τις δυσκολίες. Το παιδί καταφέρνει να έχει καλές επιδόσεις χάρη στην ευφυΐα, τη γρήγορη κατανόηση ή την καλή μνήμη του, παρότι ξεχνά εργασίες και δυσκολεύεται να οργανωθεί.
Μπορεί όμως να συμβεί και το αντίστροφο. Οι δυσκολίες προσοχής και συμπεριφοράς να επισκιάσουν τις ιδιαίτερες ικανότητές του, με αποτέλεσμα οι γύρω του να βλέπουν μόνο το «απρόσεκτο» παιδί. Οι καλές σχολικές επιδόσεις δεν αποκλείουν τη ΔΕΠΥ, όπως και η χαμηλή επίδοση δεν αποκλείει τη χαρισματικότητα.
Πώς γίνεται μια σωστή αξιολόγηση
Δεν υπάρχει μία εξέταση αίματος ή ένα σύντομο ερωτηματολόγιο που να δίνει από μόνο του την απάντηση. Η διερεύνηση της ΔΕΠΥ απαιτεί αναλυτικό ιστορικό, πληροφορίες από γονείς και εκπαιδευτικούς, παρατήρηση της λειτουργικότητας και αποκλεισμό άλλων παραγόντων, όπως άγχος, μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα ύπνου, αισθητηριακές δυσκολίες ή μεγάλες αλλαγές στη ζωή του παιδιού.
Η διερεύνηση της χαρισματικότητας χρειάζεται κατάλληλη ψυχομετρική αξιολόγηση, αλλά και προσεκτική μελέτη της δημιουργικότητας, των ενδιαφερόντων και του τρόπου μάθησης. Κανένα παιδί δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται βιαστικά από μία σχολική παρατήρηση ή ένα διαδικτυακό τεστ.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Οι γονείς μπορούν να κρατήσουν σημειώσεις για το πότε εμφανίζονται οι δυσκολίες, πόσο διαρκούν και τι βοηθά το παιδί να λειτουργήσει καλύτερα. Είναι χρήσιμο να ζητήσουν συγκεκριμένα παραδείγματα από το σχολείο και να απευθυνθούν σε παιδοψυχίατρο, αναπτυξιολόγο ή κατάλληλα εκπαιδευμένο παιδοψυχολόγο. Στόχος δεν είναι να κολλήσει μια ταμπέλα στο παιδί, αλλά να κατανοηθούν οι πραγματικές ανάγκες του.
Ένα χαρισματικό παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερες προκλήσεις, ενώ ένα παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να ωφεληθεί από σαφή δομή, μικρότερα βήματα και εξατομικευμένη υποστήριξη. Όταν οι δύο καταστάσεις συνυπάρχουν, χρειάζονται και οι δύο παρεμβάσεις. Η σωστή ερώτηση δεν είναι «τι έχει το παιδί μου;», αλλά «τι χρειάζεται για να μπορέσει να αναπτυχθεί χωρίς να χάσει την αυτοπεποίθησή του;».
