Η παιδοψυχολογία είναι ξεκάθαρη σε αυτό. Τα παιδιά δεν χρειάζονται πλήρη ενημέρωση για να αντιληφθούν ότι κάτι δεν πάει καλά. Αρκεί το κλίμα, ο τόνος της φωνής, η ένταση στο σώμα των γονιών.
Πώς το παιδί αντιλαμβάνεται την οικονομική πίεση
Ακόμα και ένα παιδί προσχολικής ηλικίας μπορεί να καταλάβει ότι το σπίτι του βρίσκεται σε δυσκολία. Όχι επειδή ξέρει τι σημαίνει ακρίβεια ή λογαριασμοί, αλλά επειδή παρατηρεί αλλαγές. Λιγότερα χαμόγελα. Περισσότερη κούραση. Περισσότερα όχι.
Το πιο βασικό είναι ότι το παιδί ερμηνεύει την οικονομική πίεση ως συναισθηματική ένταση. Όταν οι γονείς είναι διαρκώς αγχωμένοι, το παιδί μπορεί να θεωρήσει ότι αυτό το άγχος έχει σχέση με το ίδιο. Πολλά παιδιά πιστεύουν σιωπηλά ότι φταίνε επειδή ζητούν. Επειδή υπάρχουν.
Η ανασφάλεια που χτίζεται χωρίς λόγια
Σε σπίτια όπου δεν βγαίνει ο μήνας, συχνά δεν υπάρχει αίσθηση σταθερότητας. Οι αποφάσεις αλλάζουν. Τα σχέδια ακυρώνονται. Οι γονείς λειτουργούν με τη λογική του σήμερα και όχι του αύριο. Αυτό είναι απόλυτα κατανοητό. Για ένα παιδί όμως, η αστάθεια γεννά φόβο.
Το παιδί χρειάζεται προβλεψιμότητα για να νιώθει ασφαλές. Όταν δεν ξέρει τι θα γίνει, αρχίζει να βρίσκεται σε συνεχή επιφυλακή. Αυτό μπορεί να εκφραστεί με υπερένταση, δυσκολία στη συγκέντρωση ή ανάγκη για έλεγχο. Κάποια παιδιά προσπαθούν να γίνουν τα ίδια ενήλικες πολύ νωρίς.
Το βάρος που δεν του αναλογεί
Πολλά παιδιά σε τέτοια περιβάλλοντα αναπτύσσουν έντονη ενσυναίσθηση προς τους γονείς τους. Αυτό από μόνο του δεν είναι κακό. Γίνεται όμως προβληματικό όταν το παιδί αισθάνεται ότι πρέπει να προστατεύσει τους μεγάλους.
Κάποια παιδιά παραιτούνται από τις ανάγκες τους για να μην επιβαρύνουν. Λένε λιγότερα. Ζητούν λιγότερα. Ονειρεύονται λιγότερα. Αυτή η σιωπηλή παραίτηση μπορεί να οδηγήσει αργότερα σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολία στη διεκδίκηση.
Η κοινωνική σύγκριση και η ντροπή
Το σχολείο είναι συχνά το πρώτο πεδίο όπου το παιδί συνειδητοποιεί ότι δεν ζουν όλοι το ίδιο. Εκδρομές, πάρτι, εξωσχολικές δραστηριότητες, ακόμα και συζητήσεις μεταξύ συμμαθητών μπορούν να το κάνουν να νιώσει έξω από το σύνολο.
Όταν δεν υπάρχει σωστή καθοδήγηση, η οικονομική δυσκολία μετατρέπεται σε ντροπή. Η ντροπή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο συναίσθημα. Δεν μιλιέται εύκολα. Κρύβεται. Και όταν ριζώσει, μπορεί να ακολουθήσει το παιδί και στην ενήλικη ζωή του, επηρεάζοντας σχέσεις και επιλογές.
Ο ρόλος των γονιών μέσα στη δυσκολία
Κανένας γονιός δεν επιλέγει να δυσκολεύεται. Όμως έχει σημασία το πώς μιλά για τη δυσκολία. Τα παιδιά αντέχουν την αλήθεια πολύ περισσότερο από την ένταση και την απόκρυψη.
Η ειλικρινής αλλά ήρεμη επικοινωνία προστατεύει την ψυχική υγεία του παιδιού. Δεν χρειάζεται το παιδί να ξέρει λεπτομέρειες. Χρειάζεται όμως να ξέρει ότι οι μεγάλοι έχουν τον έλεγχο και ότι η αγάπη δεν εξαρτάται από το πορτοφόλι.
Μπορεί οι οικονομικές δυσκολίες να γίνουν δύναμη
Υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν σε σπίτια με οικονομική δυσκολία και αναπτύσσουν αξιοθαύμαστη ανθεκτικότητα. Όχι επειδή έμαθαν να στερούνται, αλλά επειδή ένιωσαν συναισθηματικά ασφαλή.
Η συναισθηματική ασφάλεια είναι ο ισχυρότερος προστατευτικός παράγοντας για ένα παιδί. Ρουτίνες, σταθερή παρουσία, ενδιαφέρον, χρόνος. Αυτά δεν κοστίζουν χρήματα. Κοστίζουν συνειδητότητα.
Τι μένει τελικά στο παιδί
Όταν ένα παιδί μεγαλώσει, δεν θα θυμάται πόσα χρήματα υπήρχαν. Θα θυμάται αν ένιωθε μόνο. Αν ένιωθε φόβο. Ή αν ένιωθε ότι, παρά τις δυσκολίες, υπήρχε ένα ασφαλές καταφύγιο.
Το σπίτι όπου δεν βγαίνει ο μήνας μπορεί να είναι σπίτι γεμάτο αγάπη. Μπορεί όμως και να γίνει σπίτι γεμάτο σιωπή. Η διαφορά δεν είναι οικονομική. Είναι συναισθηματική. Και αυτή η διαφορά καθορίζει βαθιά το πώς ένα παιδί βλέπει τον εαυτό του και τον κόσμο.