Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος έχει άδικο ή ότι κάποιος υπερβάλλει. Σημαίνει ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν καταγράφει αντικειμενικά γεγονότα, αλλά προσωπικές εμπειρίες. Κάθε παιδί μεγαλώνει μέσα στην ίδια οικογένεια, όμως τη βιώνει μέσα από τη δική του προσωπικότητα, τη θέση που κατέχει ανάμεσα στα αδέλφια, την ηλικία του, αλλά και τη φάση ζωής στην οποία βρίσκονται οι γονείς εκείνη τη συγκεκριμένη περίοδο.
Η ίδια οικογένεια δεν είναι ποτέ ακριβώς η ίδια
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της αναπτυξιακής ψυχολογίας είναι ότι τα παιδιά δεν μεγαλώνουν πραγματικά στο ίδιο οικογενειακό περιβάλλον. Οι γονείς αλλάζουν με τα χρόνια. Αποκτούν περισσότερη εμπειρία, μεγαλύτερη υπομονή ή αντίθετα περισσότερη κούραση. Οι οικονομικές συνθήκες μεταβάλλονται, οι επαγγελματικές απαιτήσεις αυξάνονται ή μειώνονται και οι προτεραιότητες της οικογένειας εξελίσσονται.
Έτσι, το πρώτο παιδί μπορεί να μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου οι γονείς είχαν περισσότερο άγχος και λιγότερη αυτοπεποίθηση. Το δεύτερο μπορεί να βίωσε πιο χαλαρούς κανόνες και περισσότερη ελευθερία. Το τρίτο ίσως να μεγάλωσε σε μια περίοδο μεγαλύτερης οικονομικής άνεσης ή αντίθετα μέσα σε μια δύσκολη οικογενειακή κρίση. Κάθε παιδί γνωρίζει μια διαφορετική εκδοχή των ίδιων γονιών.
Η ηλικία αλλάζει εντελώς τις αναμνήσεις
Ένα γεγονός που για έναν έφηβο μοιάζει ασήμαντο, για ένα παιδί πέντε ετών μπορεί να είναι συγκλονιστικό. Το διαζύγιο των γονιών, μια μετακόμιση, η γέννηση ενός αδελφού ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου βιώνονται εντελώς διαφορετικά ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητα του κάθε παιδιού.
Ακόμα και όταν δύο αδέλφια βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο τη στιγμή που συμβαίνει κάτι σημαντικό, ο εγκέφαλός τους θα αποθηκεύσει διαφορετικές πληροφορίες. Ο ένας θα θυμάται τα λόγια που ειπώθηκαν, ο άλλος το βλέμμα της μητέρας του και ένας τρίτος το συναίσθημα που ένιωσε εκείνη τη στιγμή. Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν κάμερα. Λειτουργεί σαν προσωπική αφήγηση.
Ο ρόλος που παίρνει κάθε παιδί μέσα στην οικογένεια
Σχεδόν σε κάθε οικογένεια τα παιδιά αναπτύσσουν διαφορετικούς ρόλους. Υπάρχει το υπεύθυνο παιδί, το πιο ευαίσθητο, το αστείο της παρέας, ο επαναστάτης, εκείνο που προσπαθεί πάντα να ευχαριστεί τους γονείς ή εκείνο που διεκδικεί περισσότερο χώρο.
Αυτοί οι ρόλοι επηρεάζουν έντονα τις αναμνήσεις. Ένα παιδί που ένιωθε ότι έπρεπε συνεχώς να είναι το καλό παιδί μπορεί να θυμάται περισσότερη πίεση και περισσότερες απαιτήσεις. Το αδελφάκι του, που μεγάλωσε χωρίς αυτή την προσδοκία, ίσως να θυμάται πολύ περισσότερη ελευθερία. Δεν είναι ότι οι γονείς αγαπούσαν διαφορετικά τα παιδιά τους. Είναι ότι κάθε παιδί ερμήνευε διαφορετικά τις ίδιες συμπεριφορές.
Τα αδέλφια δεν συγκρίνονται μόνο με τους γονείς αλλά και μεταξύ τους
Ένα παιδί δεν αξιολογεί μόνο τη σχέση του με τη μητέρα και τον πατέρα του. Συγκρίνει συνεχώς όσα ζει με αυτά που βλέπει να συμβαίνουν στα αδέλφια του. Αν το μεγαλύτερο παιδί είχε αυστηρό ωράριο και το μικρότερο επέστρεφε σπίτι μία ώρα αργότερα, το πρώτο μπορεί να θυμάται αδικία. Το μικρότερο, αντίθετα, ίσως να θυμάται γονείς που εμπιστεύονταν τα παιδιά τους. Και οι δύο αναμνήσεις είναι αληθινές, γιατί βασίζονται στις προσωπικές εμπειρίες του καθενός.
Το συναίσθημα διαμορφώνει τη μνήμη
Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι οι αναμνήσεις δεν παραμένουν αμετάβλητες. Κάθε φορά που θυμόμαστε ένα γεγονός, στην πραγματικότητα το αναδομούμε μέσα από τα σημερινά μας συναισθήματα.
Αν ένας ενήλικας αισθάνεται σήμερα ασφαλής και αγαπημένος, είναι πιθανό να ανακαλεί με μεγαλύτερη τρυφερότητα την παιδική του ηλικία. Αντίθετα, κάποιος που περνά μια δύσκολη περίοδο μπορεί να θυμάται περισσότερο τις αρνητικές εμπειρίες του παρελθόντος. Οι αναμνήσεις μας δεν αλλάζουν μόνο από όσα ζήσαμε αλλά και από το ποιοι είμαστε σήμερα.
Οι γονείς συχνά εκπλήσσονται
Δεν είναι λίγες οι φορές που οι γονείς ακούν τα ενήλικα παιδιά τους να περιγράφουν την παιδική τους ηλικία και δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την εικόνα που παρουσιάζουν. Μπορεί να θυμούνται ότι έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν, ενώ το παιδί θυμάται ότι ένιωθε μόνο του. Ή αντίθετα να πιστεύουν ότι ήταν πολύ αυστηροί, ενώ το παιδί θυμάται ένα σπίτι γεμάτο ασφάλεια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποια πλευρά λέει ψέματα. Σημαίνει ότι οι εμπειρίες φιλτράρονται μέσα από διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικά συναισθήματα και διαφορετικές προσδοκίες.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Το σημαντικότερο δεν είναι να προσπαθήσουν να αποδείξουν ποια εκδοχή είναι η σωστή. Πολύ πιο χρήσιμο είναι να ακούσουν τις αναμνήσεις των παιδιών τους χωρίς άμυνα και χωρίς την ανάγκη να τις διορθώσουν. Όταν ένα παιδί λέει «εγώ το έζησα έτσι», δεν αμφισβητεί απαραίτητα την αγάπη των γονιών του. Περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο βίωσε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του.
Οι συζητήσεις αυτές μπορούν να γίνουν μια μοναδική ευκαιρία για μεγαλύτερη κατανόηση μέσα στην οικογένεια. Τα αδέλφια ανακαλύπτουν ότι ο καθένας κουβαλά διαφορετικές αναμνήσεις, ενώ οι γονείς βλέπουν πόσο πολύπλοκη είναι η ανάπτυξη ενός παιδιού.
Δεν υπάρχει μία και μοναδική αλήθεια για την παιδική ηλικία μιας οικογένειας. Υπάρχουν τόσες αλήθειες όσες και τα παιδιά που τη βίωσαν. Και ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο αλλά και το πιο συγκινητικό στοιχείο της οικογενειακής ζωής. Μέσα στο ίδιο σπίτι, κάτω από την ίδια στέγη και με τους ίδιους ανθρώπους, γεννιούνται διαφορετικές ιστορίες, διαφορετικά συναισθήματα και διαφορετικές αναμνήσεις. Όλες τους είναι αληθινές, γιατί όλες ανήκουν σε κάποιον που τις έζησε.