Κι όμως, σύμφωνα με τη Μαρία Μοντεσσόρι, πραγματική ελευθερία δεν σημαίνει ότι ένα παιδί μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, χωρίς όρια και χωρίς καθοδήγηση.
Η μοντεσσοριανή παιδαγωγική έχει συχνά παρερμηνευτεί ως μια προσέγγιση που αφήνει τα παιδιά εντελώς ελεύθερα να κάνουν τις επιλογές τους. Στην πραγματικότητα, όμως, η ελευθερία αποτελεί κάτι πολύ πιο ουσιαστικό. Είναι η δυνατότητα του παιδιού να αναπτύξει την αυτονομία του, να μάθει να παίρνει αποφάσεις και να κατανοήσει σταδιακά πως κάθε επιλογή συνοδεύεται από ευθύνη.
Το παιδί δεν χρειάζεται περισσότερη ελευθερία από όση μπορεί να διαχειριστεί. Χρειάζεται ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορεί να μάθει τι σημαίνει πραγματικά να είναι ελεύθερο.
Η ελευθερία δεν σημαίνει «κάνω ό,τι θέλω»
Για τη Μοντεσσόρι, η ελευθερία του παιδιού δεν είναι συνώνυμη της ασυδοσίας. Ένα παιδί μπορεί να επιλέξει ανάμεσα σε συγκεκριμένες δραστηριότητες, να κινηθεί στον χώρο και να εργαστεί με τον δικό του ρυθμό, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι έχει τη δυνατότητα να αγνοεί τους άλλους ή τους βασικούς κανόνες συνύπαρξης.
Αν ένα παιδί θέλει να πετάξει τα παιχνίδια του από το παράθυρο, να χτυπήσει ένα άλλο παιδί ή να καταστρέψει ένα αντικείμενο, η απάντηση δεν είναι «είναι ελεύθερο, ας το κάνει». Η ελευθερία σταματά εκεί όπου αρχίζει να παραβιάζεται η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια και η ελευθερία των άλλων.
Η ελευθερία χρειάζεται όρια για να αποκτήσει νόημα.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της μοντεσσοριανής φιλοσοφίας και κάτι που οι σύγχρονοι γονείς αξίζει να κρατήσουν.
Το παιδί χρειάζεται όρια, όχι διαρκείς απαγορεύσεις
Τα όρια συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι αρνητικό. Στην πραγματικότητα, όμως, για ένα μικρό παιδί τα σταθερά και κατανοητά όρια μπορούν να λειτουργήσουν σαν ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο θα εξερευνήσει τον κόσμο.
Ένα παιδί που γνωρίζει ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες δεν χρειάζεται να αισθάνεται ότι όλα είναι απρόβλεπτα. Αντίθετα, μπορεί να αρχίσει να κατανοεί τι επιτρέπεται, τι δεν επιτρέπεται και γιατί.
Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο τίθενται τα όρια. Η προσέγγιση της Μοντεσσόρι δεν βασίζεται στην αυθαίρετη επιβολή εξουσίας από τον ενήλικα, αλλά στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που βοηθά το παιδί να αποκτήσει σταδιακά αυτοπειθαρχία.
Για παράδειγμα, αντί ένας γονιός να λέει συνεχώς «μην αγγίζεις», «μην κάνεις», «μην πας εκεί», μπορεί να δημιουργήσει έναν χώρο στον οποίο το παιδί έχει πρόσβαση σε δραστηριότητες κατάλληλες για την ηλικία του και μπορεί να κινηθεί με ασφάλεια.
Έτσι, το παιδί δεν μαθαίνει απλώς να υπακούει. Μαθαίνει να αυτορυθμίζεται.
Η επιλογή είναι σημαντική για την αυτονομία
Ένα από τα βασικά στοιχεία της μοντεσσοριανής προσέγγισης είναι η δυνατότητα επιλογής. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το παιδί αποφασίζει τα πάντα.
Ο ενήλικας έχει την ευθύνη να προετοιμάσει το περιβάλλον και να προσφέρει κατάλληλες επιλογές. Το παιδί μπορεί να αποφασίσει αν θέλει να ζωγραφίσει ή να διαβάσει, αν θέλει να φορέσει το ένα από δύο κατάλληλα ρούχα ή ποια δραστηριότητα θα ολοκληρώσει πρώτη.
Με αυτόν τον τρόπο, η επιλογή γίνεται εργαλείο μάθησης.
Όταν δίνουμε στα παιδιά μικρές, πραγματικές επιλογές, τους δίνουμε την ευκαιρία να εξασκήσουν την ανεξαρτησία τους.
Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να αφήνουμε ένα παιδί να αποφασίζει για ζητήματα που ξεπερνούν την αναπτυξιακή του ικανότητα. Ένα τετράχρονο παιδί δεν χρειάζεται να αποφασίσει αν θα πάει σχολείο, αν θα καθίσει στο κάθισμα ασφαλείας ή αν θα κοιμηθεί στις τρεις το πρωί. Αυτές είναι ευθύνες του ενήλικα.
Ο ρόλος του γονιού δεν είναι να εξαφανιστεί
Στη μοντεσσοριανή παιδαγωγική, ο ενήλικας δεν είναι απών. Είναι παρατηρητής, οδηγός και δημιουργός του κατάλληλου περιβάλλοντος.
Ο γονιός δεν χρειάζεται να κάνει τα πάντα για το παιδί, αλλά ούτε και να το αφήσει μόνο του να ανακαλύψει τον κόσμο χωρίς υποστήριξη.
Η ισορροπία βρίσκεται κάπου στη μέση.
Ένα παιδί μπορεί να μάθει να ντύνεται μόνο του, να τακτοποιεί τα πράγματά του, να συμμετέχει σε απλές δουλειές του σπιτιού και να φροντίζει το προσωπικό του περιβάλλον. Ο ενήλικας, όμως, χρειάζεται να έχει φροντίσει ώστε αυτές οι δραστηριότητες να είναι ασφαλείς και κατάλληλες για την ηλικία του.
Ο στόχος δεν είναι να κάνουμε το παιδί να μη χρειάζεται ποτέ βοήθεια. Είναι να του δώσουμε σταδιακά τις δεξιότητες ώστε να μπορεί να κάνει όλο και περισσότερα μόνο του.
Η πραγματική ελευθερία απαιτεί αυτοπειθαρχία
Ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στην ελευθερία όπως συχνά την αντιλαμβανόμαστε και στην ελευθερία σύμφωνα με τη Μοντεσσόρι.
Ένα παιδί που κάνει πάντοτε ό,τι θέλει δεν είναι απαραίτητα ένα ελεύθερο παιδί. Μπορεί απλώς να είναι ένα παιδί που δεν έχει ακόμη μάθει να διαχειρίζεται τις επιθυμίες, τις απογοητεύσεις και τα συναισθήματά του.
Η πραγματική ελευθερία έρχεται όταν το παιδί αποκτά σταδιακά τον έλεγχο του εαυτού του. Όταν μπορεί να περιμένει τη σειρά του. Όταν μπορεί να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα χωρίς να εγκαταλείψει αμέσως επειδή δυσκολεύτηκε. Όταν μπορεί να ακούσει ένα «όχι» χωρίς να θεωρεί ότι ο κόσμος κατέρρευσε.
Αυτό δεν γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη. Χρειάζεται χρόνο, επανάληψη, υπομονή και έναν ενήλικα που παραμένει σταθερός.
Τι μπορούν να κρατήσουν οι γονείς στην καθημερινότητα
Η ιδέα της Μοντεσσόρι μπορεί να εφαρμοστεί στην καθημερινή ζωή χωρίς το σπίτι να χρειάζεται να μετατραπεί σε μια τέλεια μοντεσσοριανή τάξη.
Μπορούμε να δίνουμε στο παιδί ευκαιρίες να συμμετέχει σε απλές καθημερινές δραστηριότητες. Να επιλέγει ανάμεσα σε δύο ρούχα. Να βάζει τα παπούτσια του στη θέση τους. Να βοηθά στο στρώσιμο του τραπεζιού. Να τακτοποιεί τα παιχνίδια του. Να επιλέγει μια δραστηριότητα από όσες είναι διαθέσιμες.
Παράλληλα, μπορούμε να κρατάμε σταθερά τα βασικά όρια.
Δεν χρειάζεται να λέμε «ναι» σε όλα για να μεγαλώσουμε ένα παιδί με αυτοπεποίθηση.
Χρειάζεται να του δείχνουμε ότι η γνώμη του έχει αξία, ενώ ταυτόχρονα να του δίνουμε ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να αναπτυχθεί.
Η ελευθερία, τελικά, δεν είναι η απουσία ορίων. Είναι η δυνατότητα να επιλέγουμε μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο και να αναλαμβάνουμε σταδιακά την ευθύνη των επιλογών μας.
Και αυτό ακριβώς είναι ένα από τα πιο όμορφα μηνύματα της μοντεσσοριανής παιδαγωγικής: δεν μεγαλώνουμε παιδιά που απλώς κάνουν ό,τι θέλουν. Μεγαλώνουμε παιδιά που, με τον χρόνο, μπορούν να μάθουν να θέλουν, να επιλέγουν και να πράττουν με όλο και μεγαλύτερη αυτονομία.