Σύμφωνα με ανάρτηση που συνοδεύει τη συγκεκριμένη φωτογραφία, η Αλεξάνδρα είναι μαθήτρια της Ε΄ Δημοτικού και βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού. Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε όλες τις συνθήκες ή όσα προηγήθηκαν. Εκείνο, όμως, που αποτυπώνεται καθαρά είναι ο απροκάλυπτος αποκλεισμός ενός παιδιού από τους συμμαθητές του. Και αυτό δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια ασήμαντη παιδική διαφωνία.
Οι λέξεις των παιδιών μπορούν να γίνουν πληγές
Πολλοί ενήλικες συνηθίζουν να λένε ότι «παιδιά είναι, θα τα βρουν». Όμως τα παιδιά δεν ξεχνούν εύκολα τη στιγμή κατά την οποία μια ολόκληρη ομάδα τούς ανακοίνωσε ότι δεν τα θέλει. Στην ηλικία της Αλεξάνδρας, η αποδοχή από τους συνομηλίκους έχει τεράστια σημασία. Το παιδί διαμορφώνει την εικόνα που έχει για τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα των άλλων και προσπαθεί να καταλάβει αν αξίζει να βρίσκεται ανάμεσά τους.
Ένα τέτοιο μήνυμα δεν σημαίνει απλώς «δεν μπορείς να συμμετέχεις σε μια συνομιλία». Στα μάτια ενός παιδιού μπορεί να μεταφραστεί ως «δεν είσαι αρκετή», «είσαι διαφορετική», «κανείς δεν σε θέλει». Ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να προκαλέσει ντροπή, φόβο, θυμό, άρνηση για το σχολείο και βαθιά μοναξιά. Όταν μάλιστα αφορά ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού, το οποίο ενδέχεται ήδη να δυσκολεύεται να αποκωδικοποιήσει τους άγραφους κανόνες των κοινωνικών σχέσεων, η απόρριψη μπορεί να βιωθεί ακόμη πιο επώδυνα.
Ο αποκλεισμός δεν είναι «αθώο πείραγμα»
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν εκδηλώνεται μόνο με φωνές, προσβολές ή σωματική βία. Μπορεί να κρύβεται στη σιωπή μιας παρέας που συνεννοείται να αγνοήσει κάποιο παιδί. Στην καρέκλα που κανείς δεν θέλει δίπλα του. Στην πρόσκληση που δεν θα φτάσει ποτέ. Στην ομαδική συνομιλία από την οποία ένα παιδί απομακρύνεται επειδή κάποιοι αποφάσισαν ότι δεν χωράει.
Η απομόνωση είναι μια μορφή βίας χωρίς μώλωπες. Δεν αφήνει σημάδια στο σώμα, αλλά μπορεί να αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στην αυτοεκτίμηση. Ιδιαίτερα σήμερα, που οι σχέσεις των παιδιών συνεχίζονται και μετά το σχολικό κουδούνι μέσα από τα κινητά και τις εφαρμογές, ο αποκλεισμός δεν σταματά στην πόρτα της τάξης. Ακολουθεί το παιδί στο σπίτι και εισβάλλει στον χώρο όπου θα έπρεπε να αισθάνεται ασφαλές.
Τα παιδιά δεν γεννιούνται με ενσυναίσθηση, τη διδάσκονται
Η ευθύνη δεν μπορεί να φορτωθεί αποκλειστικά στους ώμους μαθητών της Ε΄ Δημοτικού. Τα παιδιά δοκιμάζουν τα όρια, αντιγράφουν συμπεριφορές και συχνά αναπαράγουν όσα βλέπουν γύρω τους. Η ενσυναίσθηση δεν εμφανίζεται αυτόματα επειδή ένα παιδί μεγαλώνει. Καλλιεργείται καθημερινά, κυρίως μέσα από το παράδειγμα των ενηλίκων.
Είναι ευθύνη των γονιών να ρωτούν όχι μόνο «σου φέρθηκαν καλά σήμερα;», αλλά και «εσύ πώς φέρθηκες στους άλλους;». Να εξηγούν στα παιδιά τους ότι δεν είναι υποχρεωμένα να γίνουν στενοί φίλοι με όλους, είναι όμως υποχρεωμένα να φέρονται σε όλους με σεβασμό. Κανείς δεν μπορεί να επιβάλει τη φιλία. Μπορεί και πρέπει, όμως, να απαιτήσει να μην υπάρχει οργανωμένη απόρριψη, διαπόμπευση και ταπείνωση.
Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί και το σχολείο οφείλουν να αντιμετωπίζουν τέτοια περιστατικά έγκαιρα και ουσιαστικά. Όχι με μια τυπική παρατήρηση και όχι αναζητώντας απλώς «ποιος άρχισε πρώτος», αλλά μέσα από συζήτηση, συνεργασία με τις οικογένειες και σταθερή καλλιέργεια μιας κουλτούρας συμπερίληψης. Η θέση ενός παιδιού στην τάξη δεν εξασφαλίζεται μόνο με ένα θρανίο. Εξασφαλίζεται όταν νιώθει ότι το βλέπουν, το ακούν και το σέβονται.
Η διαφορετικότητα δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να απομακρυνθεί
Αν πράγματι η Αλεξάνδρα αποκλείστηκε επειδή βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού, τότε το περιστατικό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα. Το αυτιστικό παιδί δεν χρειάζεται λύπηση ούτε ανοχή. Χρειάζεται κατανόηση, κατάλληλη υποστήριξη και πραγματικές ευκαιρίες συμμετοχής. Δεν είναι εκείνο που πρέπει να γίνει «λιγότερο διαφορετικό» για να χωρέσει. Εμείς οφείλουμε να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον αρκετά ανοιχτό ώστε να χωράει κάθε παιδί.
Συμπερίληψη δεν σημαίνει να επιτρέπουμε απλώς σε κάποιον να βρίσκεται στον ίδιο χώρο. Σημαίνει να φροντίζουμε ώστε να συμμετέχει, να επικοινωνεί, να δημιουργεί σχέσεις και να αισθάνεται ασφαλής. Σημαίνει να μην αντιμετωπίζουμε τη διαφορετικότητα σαν βάρος που διαταράσσει την άνεση της πλειοψηφίας.
Το μάθημα που πρέπει να δώσουμε εμείς
Η συγκεκριμένη εικόνα πρέπει να μας προβληματίσει, αλλά όχι να μας οδηγήσει σε ένα διαδικτυακό κυνήγι εναντίον άλλων παιδιών. Η δημόσια διαπόμπευση ανηλίκων δεν θεραπεύει την απόρριψη. Εκείνο που χρειάζεται είναι παρέμβαση των ενηλίκων, προστασία του παιδιού που πληγώθηκε και εκπαίδευση ολόκληρης της ομάδας.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι μόνο να επιστρέψει η Αλεξάνδρα σε μια ομαδική συνομιλία. Είναι να μη χρειαστεί κανένα παιδί να ξαναδιαβάσει τη φράση «δεν σε θέλουμε». Είναι να μάθουν τα παιδιά μας ότι η αξία τους δεν μεγαλώνει όταν μικραίνουν κάποιον άλλο και ότι μια παρέα δεν γίνεται ισχυρότερη όταν αφήνει κάποιον έξω.
Κάθε παιδί δικαιούται να αισθάνεται πως ανήκει. Και κάθε ενήλικας που βρίσκεται δίπλα του έχει χρέος να κάνει αυτό το δικαίωμα καθημερινή πραγματικότητα.