Αν η απάντηση είναι «κανέναν», μπορεί να νιώσεις ένα σφίξιμο. Μήπως μένει στην άκρη; Μήπως περνάει δύσκολα και δεν το λέει; Το ότι ένα παιδί δεν έχει «κολλητό» δεν αποτελεί από μόνο του λόγο ανησυχίας. Χρειάζεται να δούμε τις σχέσεις που έχει και, κυρίως, πώς αισθάνεται μέσα σε αυτές.
Η φιλία δεν έχει μία υποχρεωτική μορφή
Έχουμε συνδέσει την ευτυχισμένη παιδική ηλικία με ένα αχώριστο δίδυμο. Δύο παιδιά που μοιράζονται μυστικά, κάθονται μαζί και διαλέγουν πάντα το ένα το άλλο. Μια τέτοια σχέση μπορεί να είναι πολύτιμη, όμως δεν είναι ο μοναδικός τρόπος να ανήκει ένα παιδί κάπου. Μπορεί να παίζει με διαφορετικούς συμμαθητές, να έχει έναν φίλο στη γειτονιά και μια παρέα στην προπόνηση, χωρίς να ξεχωρίζει κάποιον ως «τον καλύτερο».
Η απουσία ενός αποκλειστικού δεσμού δεν σημαίνει απουσία ουσιαστικών σχέσεων. Αξίζει επίσης να αναρωτηθούμε τι εννοεί το ίδιο με τη λέξη «κολλητός». Ίσως περιγράφει κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο από αυτό που φανταζόμαστε εμείς. Η λέξη «κολλητός» από μόνη της δεν εγγυάται μια καλή σχέση. Αν συνοδεύεται από ζήλια, έλεγχο ή την απαίτηση «θα παίζεις μόνο μαζί μου», χρειάζεται να μιλήσουμε για όρια και για το δικαίωμα κάθε παιδιού να έχει και άλλους φίλους.
Το σημαντικό είναι πώς αισθάνεται το ίδιο
Ένα παιδί μπορεί να απολαμβάνει το διάβασμα ή το μοναχικό παιχνίδι και να χαίρεται εξίσου όταν συναντά φίλους. Κάποιο άλλο μπορεί να βρίσκεται καθημερινά ανάμεσα σε πολλά παιδιά και να νιώθει ότι κανείς δεν το καταλαβαίνει. Η εικόνα από μόνη της δεν αρκεί.
Η μοναξιά αφορά το αν του λείπει η σύνδεση που θα ήθελε να έχει. Ας παρατηρήσουμε αν συμμετέχει όταν το επιθυμεί, αν υπάρχουν παιδιά που το αναζητούν και αν νιώθει άνετα μαζί τους. Και ας το ρωτήσουμε αν θα ήθελε κάτι διαφορετικό. Το «μου αρέσει να κάθομαι μόνος» χρειάζεται χώρο για συζήτηση, χωρίς να αντιμετωπίζεται αυτόματα ως πρόβλημα ή ως καθησυχαστική απάντηση.
Πότε χρειάζεται να δώσουμε περισσότερη προσοχή
Ανησυχούμε περισσότερο όταν το παιδί υποφέρει, όταν θέλει παρέα αλλά αποκλείεται συστηματικά ή όταν οι σχέσεις του αλλάζουν απότομα. Η επίμονη στενοχώρια, η αποφυγή του σχολείου, οι συχνοί πονοκέφαλοι ή κοιλόπονοι, οι αλλαγές στον ύπνο και η απώλεια ενδιαφέροντος για αγαπημένες δραστηριότητες χρειάζονται διερεύνηση. Δεν αποδεικνύουν από μόνα τους εκφοβισμό ούτε έχουν υποχρεωτικά την ίδια αιτία.
Μιλάμε με τον εκπαιδευτικό για συγκεκριμένες παρατηρήσεις, όπως τι συμβαίνει στο διάλειμμα και στις ομαδικές δραστηριότητες. Αν υπάρχει εκφοβισμός, χρειάζεται άμεση συνεργασία με το σχολείο για προστασία. Αν η δυσφορία επιμένει ή επηρεάζει την καθημερινότητα, ζητάμε βοήθεια από παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας παιδιών.
Ακούμε πριν αρχίσουμε να δίνουμε λύσεις
Το «γιατί δεν κάνεις παρέα με κανέναν;» μπορεί να ακουστεί σαν κατηγορία, ακόμη κι αν το λέμε από αγάπη. Πιο βοηθητικές είναι ερωτήσεις που αφήνουν χώρο: «Πώς πέρασες στο διάλειμμα;», «Με ποιον θα ήθελες να παίξεις περισσότερο;», «Υπήρξε κάτι που σε στενοχώρησε;». Αν μας πει «κανείς δεν με θέλει», ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε «αποκλείεται». Μπορούμε να πούμε: «Ακούγεται πολύ δύσκολο. Θέλεις να μου πεις τι έγινε;». Πρώτα χρειάζεται να νιώσει ότι το πιστεύουμε και το ακούμε. Μετά μπορούμε να καταλάβουμε αν περιγράφει έναν καβγά, μια απογοήτευση ή μια επαναλαμβανόμενη κατάσταση και να σκεφτούμε μαζί τι θα το βοηθούσε.
Δημιουργούμε ευκαιρίες χωρίς να επιβάλλουμε φιλίες
Αν θέλει περισσότερη παρέα, μπορούμε να καλέσουμε ένα παιδί που συμπαθεί για λίγη ώρα στο σπίτι ή να διαλέξουμε μαζί μια δραστηριότητα που το ενδιαφέρει. Το κοινό παιχνίδι προσφέρει αφορμές για επαφή, χωρίς την πίεση του «πήγαινε να κάνεις φίλους». Μερικά παιδιά χρειάζονται εξάσκηση σε απλά πράγματα, όπως πώς να πλησιάσουν μια παρέα, να περιμένουν τη σειρά τους ή να διαχειριστούν μια διαφωνία. Μπορούμε να τα δοκιμάσουμε μέσα από παιχνίδι ρόλων. Στηρίζουμε την προσπάθεια χωρίς να αναλαμβάνουμε όλες τις επαφές για λογαριασμό του. Αφήνουμε επίσης περιθώριο μια συνάντηση να μην εξελιχθεί σε φιλία. Δεν ταιριάζουν όλα τα παιδιά μεταξύ τους, όπως δεν ταιριάζουμε όλοι οι ενήλικες.
Ας μην κάνουμε τη φιλία άλλη μία επίδοση
Μερικές φορές, πίσω από την αγωνία μας υπάρχουν δικές μας αναμνήσεις αποκλεισμού ή η επιθυμία να χαρίσουμε στο παιδί όσα στερηθήκαμε. Αξίζει να τις αναγνωρίσουμε πριν αρχίσουμε τις συγκρίσεις με αδέλφια και συμμαθητές. Το παιδί δεν χρειάζεται να επιστρέφει καθημερινά με αποδείξεις ότι έγινε δημοφιλές. Χρειάζεται να ξέρει ότι μπορεί να μας μιλήσει ακόμη και για μια δύσκολη μέρα, χωρίς να δει πανικό στο πρόσωπό μας. Ο στόχος είναι να χτίζει σχέσεις με αμοιβαιότητα, σεβασμό και χώρο να είναι ο εαυτός του. Αν κάποτε αποκτήσει έναν «κολλητό», θα το χαρούμε μαζί του. Μέχρι τότε, ας ενδιαφερόμαστε περισσότερο για το αν περνάει καλά και λιγότερο για το ποια ταμπέλα δίνει στις φιλίες του.