Πώς μπορούμε, λοιπόν, να τους εξηγήσουμε ότι τα χρήματα δεν είναι ανεξάντλητα, ότι δεν μπορούμε να αγοράζουμε όσα θέλουμε και ότι πίσω από κάθε αγορά υπάρχει μια επιλογή; Η οικονομική εκπαίδευση δεν σημαίνει να μεγαλώσουμε παιδιά που φοβούνται να ξοδέψουν, αλλά παιδιά που καταλαβαίνουν την αξία των χρημάτων και μπορούν να τα διαχειρίζονται υπεύθυνα. Και το σημαντικότερο είναι να τους μάθουμε όλα αυτά χωρίς να τους μεταφέρουμε τις οικονομικές μας αγωνίες.
Από ποια ηλικία πρέπει να μιλάμε στα παιδιά για χρήματα;
Πολύ νωρίτερα απ' όσο φανταζόμαστε. Ήδη από την προσχολική ηλικία, τα παιδιά μπορούν να καταλάβουν ότι τα χρήματα χρησιμοποιούνται για να αγοράζουμε πράγματα και ότι δεν έχουμε απεριόριστη πρόσβαση σε αυτά. Δεν χρειάζεται να τους εξηγήσουμε τι είναι ο πληθωρισμός ή πώς λειτουργεί ένας οικογενειακός προϋπολογισμός. Αρκούν μικρές, καθημερινές συζητήσεις.
Για παράδειγμα, όταν πηγαίνουμε στο σούπερ μάρκετ, μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί επιλέγουμε ένα προϊόν αντί για κάποιο άλλο ή γιατί δεν αγοράζουμε κάθε φορά ένα καινούργιο παιχνίδι. Το ζητούμενο δεν είναι να μάθουν πόσο κοστίζουν τα πάντα, αλλά να καταλάβουν ότι κάθε επιλογή έχει μια αξία και ότι δεν μπορούμε να ικανοποιούμε όλες μας τις επιθυμίες ταυτόχρονα. Όσο μεγαλώνουν, μπορούμε σταδιακά να τους δίνουμε περισσότερες πληροφορίες και μικρές ευθύνες.
Μάθετέ τους τη διαφορά ανάμεσα στο «θέλω» και το «χρειάζομαι»
Για ένα μικρό παιδί, το καινούργιο παιχνίδι που είδε στη βιτρίνα μπορεί να μοιάζει εξίσου απαραίτητο με τα παπούτσια που χρειάζεται για το σχολείο. Δεν είναι παράλογο. Τα παιδιά δεν έχουν ακόμη αναπτύξει πλήρως την ικανότητα να ξεχωρίζουν τις ανάγκες από τις επιθυμίες τους. Εδώ μπορούμε να τα βοηθήσουμε, χωρίς να υποτιμούμε όσα θέλουν. Αντί να απαντάμε απότομα «Δεν το χρειάζεσαι», μπορούμε να πούμε «Καταλαβαίνω ότι σου αρέσει πολύ.
Ας σκεφτούμε όμως αν το χρειαζόμαστε τώρα ή αν μπορούμε να το αγοράσουμε κάποια άλλη στιγμή». Δεν χρειάζεται να κάνουμε το παιδί να αισθάνεται ενοχές επειδή θέλει κάτι. Χρειάζεται να του μάθουμε ότι δεν είναι απαραίτητο να αποκτούμε αμέσως όσα επιθυμούμε. Αυτή η μικρή διάκριση αποτελεί μια σημαντική δεξιότητα που θα του φανεί χρήσιμη και στην ενήλικη ζωή του.
Το χαρτζιλίκι μπορεί να γίνει το πρώτο μάθημα οικονομικής διαχείρισης
Όταν το παιδί φτάσει σε ηλικία που μπορεί να κατανοήσει απλές οικονομικές συναλλαγές, ένα μικρό, σταθερό χαρτζιλίκι μπορεί να αποτελέσει εξαιρετικό εκπαιδευτικό εργαλείο. Δεν χρειάζεται να είναι μεγάλο ποσό. Σημασία έχει να μάθει να το διαχειρίζεται. Μπορούμε να το ενθαρρύνουμε να χωρίζει τα χρήματά του σε τρεις κατηγορίες: όσα θέλει να ξοδέψει άμεσα, όσα επιθυμεί να αποταμιεύσει και όσα θα ήθελε να διαθέσει για κάποιον άλλον.
Αν αποφασίσει να ξοδέψει όλα του τα χρήματα την πρώτη μέρα, δεν χρειάζεται να το μαλώσουμε ούτε να σπεύσουμε να του δώσουμε περισσότερα. Τα μικρά οικονομικά λάθη, όταν γίνονται σε ένα ασφαλές περιβάλλον, είναι συχνά πιο διδακτικά από τις ατελείωτες συμβουλές. Το παιδί μαθαίνει ότι οι επιλογές έχουν συνέπειες και ότι η υπομονή μπορεί να το βοηθήσει να αποκτήσει κάτι που πραγματικά επιθυμεί.
Προσοχή στις φράσεις που δημιουργούν οικονομικό άγχος
«Δεν έχουμε λεφτά», «Θα μας καταστρέψεις με αυτά που ζητάς», «Ξέρεις πόσο δουλεύω για να σου τα αγοράζω;». Πρόκειται για φράσεις που συχνά ξεστομίζουμε πάνω στην κούραση ή την πίεση της καθημερινότητας, χωρίς να σκεφτόμαστε πώς τις αντιλαμβάνεται ένα παιδί. Ένα μικρό παιδί μπορεί να ακούσει ότι «δεν έχουμε χρήματα» και να φοβηθεί ότι η οικογένειά του δεν θα έχει φαγητό ή σπίτι. Κάποιο άλλο μπορεί να αισθανθεί υπεύθυνο για την οικονομική δυσκολία των γονιών του. Τα παιδιά χρειάζονται ειλικρίνεια, αλλά δεν χρειάζεται να σηκώνουν το βάρος των οικονομικών προβλημάτων των ενηλίκων.
Μπορούμε να εξηγήσουμε ότι «αυτόν τον μήνα έχουμε άλλες προτεραιότητες» ή ότι «έχουμε αποφασίσει να διαθέσουμε τα χρήματά μας για κάτι πιο σημαντικό». Αν η οικογένεια αντιμετωπίζει πραγματικές δυσκολίες, χρειάζεται να μιλήσουμε με απλά λόγια, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, διαβεβαιώνοντάς το ότι οι ενήλικες φροντίζουν για την αντιμετώπισή τους.
Τα παιδιά μαθαίνουν περισσότερα από όσα βλέπουν παρά από όσα ακούν
Μπορούμε να μιλάμε καθημερινά για την αποταμίευση, αλλά αν αγοράζουμε διαρκώς πράγματα που δεν χρειαζόμαστε, το μήνυμα γίνεται αντιφατικό. Τα παιδιά παρατηρούν πώς διαχειριζόμαστε τα χρήματα, πώς αντιδρούμε όταν κάτι είναι ακριβό, αν συγκρίνουμε τιμές και αν συνδέουμε την ευτυχία με τις αγορές.
Το προσωπικό μας παράδειγμα είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα οικονομικής διαχείρισης που μπορούμε να τους προσφέρουμε. Μπορούμε να τους δείξουμε πώς αποταμιεύουμε για οικογενειακές διακοπές, πώς επιλέγουμε να επισκευάσουμε κάτι αντί να αγοράσουμε καινούργιο ή πώς αποφασίζουμε να διαθέσουμε χρήματα για μια κοινή εμπειρία αντί για ένα ακόμη αντικείμενο.
Η αξία των χρημάτων δεν είναι η αξία του ανθρώπου
Υπάρχει, τέλος, κάτι εξίσου σημαντικό που χρειάζεται να διδάξουμε στα παιδιά μας: ότι τα χρήματα είναι ένα χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν καθορίζουν την αξία κανενός. Δεν είναι καλύτερο ένα παιδί επειδή φορά ακριβά ρούχα ούτε λιγότερο σημαντικό επειδή η οικογένειά του δεν μπορεί να του προσφέρει όσα έχουν οι φίλοι του. Χρειάζεται να μιλάμε για τα χρήματα χωρίς ντροπή, χωρίς επίδειξη και χωρίς να συγκρίνουμε διαρκώς τη δική μας οικονομική κατάσταση με εκείνη των άλλων.
Στόχος μας δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που σκέφτονται συνεχώς τα χρήματα, αλλά ανθρώπους που ξέρουν να τα διαχειρίζονται χωρίς να εξαρτούν την ευτυχία τους από αυτά. Να μπορούν να αποταμιεύουν, αλλά και να χαίρονται όσα έχουν. Να αναγνωρίζουν την αξία της προσπάθειας, αλλά και τη σημασία της γενναιοδωρίας.
Γιατί, τελικά, το σημαντικότερο μάθημα που μπορούμε να τους δώσουμε δεν είναι μόνο πώς να κερδίζουν ή να ξοδεύουν χρήματα. Είναι να καταλάβουν ότι τα χρήματα μπορούν να κάνουν τη ζωή μας ευκολότερη, αλλά δεν είναι αυτά που της δίνουν πραγματική αξία.