Η Μαριάννα Τόλη ήταν ένας καταπληκτικός άνθρωπος που άλλαξε ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι το θέατρο για παιδιά. Δίπλα της μυήθηκα στη μαγεία των παραμυθιών επί σκηνής και κατάλαβα πως το παιδικό θέατρο μπορεί να είναι μια βαθιά, ουσιαστική καλλιτεχνική εμπειρία, που αφήνει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ψυχή ενός παιδιού.
Αυτό που κρατώ από εκείνη είναι ο σεβασμός προς το παιδί και η πίστη της στη δύναμη της θεατρικής αφήγησης. Μου έμαθε, μέσα από τη δουλειά της αλλά και μέσα από τον ίδιο της τον τρόπο, πως δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάς τη φαντασία και την ευαισθησία των μικρών θεατών.
Σήμερα, στη «Γοργόνα», προσπαθώ να κρατήσω ζωντανή αυτή τη ματιά: να δημιουργήσω έναν κόσμο που να μαγεύει τα παιδιά, αλλά ταυτόχρονα να τα συγκινεί, να τα προβληματίζει και να τους γεννά ερωτήματα. Γιατί, τελικά, αυτό που μένει από ένα παραμύθι δεν είναι μόνο η μαγεία του, αλλά και όσα μας βοηθά να ανακαλύψουμε για τον εαυτό μας και τον κόσμο.
Στην κλασική ιστορία, η Γοργόνα παραχωρεί τη φωνή της για να βρεθεί στον κόσμο του ανθρώπου που αγαπά. Πώς προσεγγίζετε σήμερα αυτή τη θυσία, όταν θέλουμε να μεγαλώνουμε παιδιά που ξέρουν ότι δεν χρειάζεται να απαρνηθούν τον εαυτό τους για να αγαπηθούν;
Νομίζω πως σήμερα είναι σημαντικό να διαβάζουμε αυτή την ιστορία με μια πιο σύγχρονη ματιά. Η ηρωίδα μας, παραχωρεί τη φωνή της για να πλησιάσει έναν κόσμο που ονειρεύεται, όμως για μένα το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να ανήκουμε κάπου. Η αγάπη δεν θα έπρεπε να απαιτεί να σιωπήσουμε, να κρύψουμε ή να αλλοιώσουμε αυτό που είμαστε.
Η διαδρομή της γοργόνας είναι, πάνω απ’ όλα, μια αναζήτηση ταυτότητας και ελευθερίας. Θέλει να γνωρίσει τον κόσμο, να δοκιμάσει τα όριά της και να πάρει τις δικές της αποφάσεις. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να δώσω στα παιδιά την ευκαιρία να αναρωτηθούν αν μπορούμε να αγαπάμε πραγματικά κάποιον χωρίς να του ζητάμε να γίνει κάποιος άλλος.
Θα ήθελα τα παιδιά να φύγουν από την παράσταση με την αίσθηση ότι η φωνή τους έχει αξία, ότι δικαιούνται να ονειρεύονται και να διεκδικούν τη θέση τους στον κόσμο. Γιατί η αγάπη δεν πρέπει να μας μικραίνει για να χωρέσουμε στη ζωή κάποιου άλλου, πρέπει να μας δίνει χώρο να γίνουμε περισσότερο ο εαυτός μας.
Ο Άντερσεν δεν αποφεύγει τον πόνο και τη ματαίωση. Διασκευάζοντας τη «Γοργόνα» για παιδιά, ποια ήταν η δυσκολότερη απόφασή σας σχετικά με το τι θα κρατήσετε και τι θα αλλάξετε από το παραμύθι;
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να διατηρήσω τη συναισθηματική αλήθεια και τη βαθιά ευαισθησία του Άντερσεν, χωρίς να μεταφέρω αυτούσια στη σκηνή στοιχεία που θα μπορούσαν να απομακρύνουν τα παιδιά από την ιστορία. Δεν ήθελα να αφαιρέσω τον πόνο ή τη ματαίωση, γιατί είναι κομμάτια της ζωής και το θέατρο δεν πρέπει να τα κρύβει από τα παιδιά. Ήθελα, όμως, να τα προσεγγίσω με τρόπο που να τους επιτρέπει να τα κατανοήσουν και να τα επεξεργαστούν συναισθηματικά.
Για μένα, η ουσία της διασκευής δεν ήταν να αλλάξω το παραμύθι για να γίνει πιο εύκολο, αλλά να αναδείξω όσα εξακολουθούν να μας αφορούν σήμερα: την ανάγκη να ανήκουμε, την αναζήτηση της ταυτότητάς μας, την ελευθερία να επιλέγουμε και το θάρρος να αποδεχόμαστε τον εαυτό μας. Πιστεύω πως τα παιδιά δεν χρειάζονται ιστορίες χωρίς δυσκολίες, χρειάζονται ιστορίες που τους δίνουν χώρο να αισθανθούν, να αναρωτηθούν και να ανακαλύψουν τις δικές τους απαντήσεις.
Η παράσταση έχει πρωτότυπη μουσική και στίχους του Αίσωνα. Μπορείτε να μας περιγράψετε μια στιγμή της «Γοργόνας» όπου το τραγούδι εκφράζει κάτι που ο διάλογος από μόνος του δεν θα μπορούσε;
Η μουσική στη «Γοργόνα» είναι αναπόσπαστο κομμάτι της παράστασης, καθώς μιλάμε για ένα μιούζικαλ όπου η μουσική, το τραγούδι και η δράση συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ την παράσταση χωρίς τη μουσική της, όπως και τη μουσική χωρίς την ιστορία που τη γεννά. Είναι δύο στοιχεία αλληλένδετα, που το ένα δίνει νόημα και δύναμη στο άλλο.
Η πρωτότυπη μουσική και οι στίχοι του Αίσωνα δεν λειτουργούν απλώς ως συνοδεία, αλλά αποτελούν βασικό μέσο αφήγησης. Μέσα από τα τραγούδια, τα συναισθήματα και οι εσωτερικές διαδρομές των ηρώων αποκτούν μια επιπλέον εκφραστική διάσταση, σε απόλυτη αρμονία με τον λόγο και τη δράση. Για μένα, αυτή είναι η ουσία ενός μιούζικαλ: η μουσική και ο λόγος να συνυπάρχουν οργανικά, δημιουργώντας μια ενιαία θεατρική εμπειρία.
Η Γοργόνα λαχταρά να γνωρίσει έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον όπου μεγάλωσε. Αν βλέπαμε την ιστορία από τη θέση ενός γονιού, πού θα βάζατε το όριο ανάμεσα στην προστασία του παιδιού και στην ελευθερία του να χαράξει τον δικό του δρόμο;
Στην ιστορία μας, τόσο ο Τρίτωνας στον κόσμο της θάλασσας όσο και η βασίλισσα στη στεριά, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, προσπαθούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους, την γοργόνα και τον πρίγκιπα. Αυτή είναι μία από τις πιο ουσιαστικές συγκρούσεις της ιστορίας. Οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους και θέλουν να τα προφυλάξουν, όμως ο φόβος τους για τον άγνωστο κόσμο μπορεί να τους οδηγήσει στο να περιορίζουν την ελευθερία τους.
Πιστεύω πως το όριο βρίσκεται στην εμπιστοσύνη. Ο γονιός οφείλει να προσφέρει στο παιδί του τις αξίες, τα εφόδια και την ασφάλεια που χρειάζεται, αλλά και να του δώσει τον χώρο να ανακαλύψει τον κόσμο και να κάνει τις δικές του επιλογές. Η αγάπη δεν σημαίνει να αποφασίζεις για τη ζωή του άλλου, αλλά να είσαι δίπλα του ακόμη κι όταν επιλέγει έναν δρόμο διαφορετικό από εκείνον που θα ήθελες.
Άλλωστε, η ενηλικίωση είναι μια διαδικασία αποχωρισμού, όχι όμως απομάκρυνσης από την αγάπη. Είναι η στιγμή που ο γονιός μαθαίνει να αφήνει και το παιδί να τολμά. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση και για τους δύο.