Ανάμεσά τους βρίσκονται τα παιδιά.
Παιδιά που μέσα σε λίγες ώρες χάνουν τη μητέρα τους, το πρόσωπο που αποτελούσε συνήθως το κέντρο της καθημερινότητάς τους. Ταυτόχρονα χάνουν και τον πατέρα τους, ο οποίος στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ο φερόμενος δράστης και οδηγείται στη φυλακή. Μέσα σε μια νύχτα, ολόκληρος ο κόσμος τους καταρρέει.
Ένα πρόβλημα που μεγαλώνει χρόνο με τον χρόνο
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Από το 2010 έως το 2023, τουλάχιστον 174 γυναίκες δολοφονήθηκαν στην Ελλάδα. Τα τελευταία χρόνια οι αριθμοί αυξήθηκαν δραματικά, με 23 γυναικοκτονίες το 2021, 24 το 2022 και 13 το 2023.
Πίσω από κάθε αριθμό κρύβεται μια οικογένεια που διαλύθηκε και παιδιά που βρέθηκαν αντιμέτωπα με μια απώλεια αδιανόητη για την ηλικία τους. Σύμφωνα με διαθέσιμες καταγραφές, μόνο το 2023 τουλάχιστον έξι ανήλικα παιδιά έχασαν τη μητέρα τους εξαιτίας γυναικοκτονίας.
Το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος είναι πιθανότατα μεγαλύτερο, καθώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμη επίσημη εθνική καταγραφή των παιδιών που μένουν ορφανά μετά από τέτοια εγκλήματα.
Ποιος αναλαμβάνει την επιμέλεια των παιδιών;
Ένα από τα πρώτα ερωτήματα που προκύπτουν μετά από μια γυναικοκτονία αφορά το μέλλον των παιδιών. Πού θα ζήσουν; Ποιος θα τα φροντίσει; Πώς θα συνεχίσουν τη ζωή τους;
Στο ελληνικό δίκαιο δεν υπάρχει μέχρι σήμερα ειδικό νομοθετικό πλαίσιο που να ρυθμίζει αποκλειστικά τις περιπτώσεις αυτές. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού και συχνά μέσα από επείγουσες εισαγγελικές διαδικασίες.
Στην πράξη, η επιμέλεια ανατίθεται συνήθως σε συγγενείς της μητέρας. Χαρακτηριστική ήταν η πρόσφατη υπόθεση στην Καλαμάτα, όπου δύο μικρά κορίτσια τοποθετήθηκαν προσωρινά υπό τη φροντίδα της θείας τους από την πλευρά της μητέρας.
Παρά τις κατά καιρούς προτάσεις για αυτόματη αφαίρεση της γονικής μέριμνας από τον δράστη, δεν έχει ακόμη θεσπιστεί σχετική νομοθετική ρύθμιση. Αντίθετα, χώρες όπως η Ιταλία έχουν ήδη δημιουργήσει ειδικό πλαίσιο προστασίας για τα παιδιά που μένουν πίσω μετά από γυναικοκτονίες.
Το τραύμα δεν τελειώνει με την κηδεία
Οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι τα παιδιά αυτά δεν βιώνουν μόνο ένα πένθος. Βιώνουν ένα πολυεπίπεδο τραύμα που μπορεί να τα ακολουθεί για ολόκληρη τη ζωή τους. Πολλά από αυτά εμφανίζουν μετατραυματικό στρες, εφιάλτες, κρίσεις άγχους, προβλήματα ύπνου και δυσκολίες στις κοινωνικές τους σχέσεις. Συχνά αισθάνονται εγκατάλειψη, ενοχές και βαθιά ανασφάλεια.
Τα ερωτήματα που τα βασανίζουν είναι αμέτρητα. «Γιατί συνέβη;», «Πόνεσε η μαμά;», «Γιατί δεν την προστάτεψα;», «Θα ξαναδώ τον μπαμπά;». Ταυτόχρονα, πολλά παιδιά αναγκάζονται να αλλάξουν σπίτι, σχολείο και περιβάλλον. Χάνουν φίλους, συνήθειες και πρόσωπα αναφοράς ακριβώς τη στιγμή που χρειάζονται περισσότερη σταθερότητα από ποτέ.
Ειδικοί στον χώρο της παιδικής ψυχικής υγείας τονίζουν ότι η υποστήριξη αυτών των παιδιών πρέπει να διαρκεί χρόνια και όχι λίγους μήνες μετά το έγκλημα. Το τραύμα επανεμφανίζεται σε διαφορετικές φάσεις της ζωής, από την εφηβεία μέχρι την ενηλικίωση.
Οι δομές που υπάρχουν σήμερα
Η Ελλάδα διαθέτει ορισμένους σημαντικούς μηχανισμούς στήριξης. Η γραμμή SOS 15900 παρέχει βοήθεια σε περιστατικά έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, ενώ η γραμμή 1056 του «Χαμόγελου του Παιδιού» λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο για παιδιά και οικογένειες που βρίσκονται σε κρίση.
Παράλληλα, λειτουργούν συμβουλευτικά κέντρα, ξενώνες φιλοξενίας, κοινωνικές υπηρεσίες δήμων και εξειδικευμένες οργανώσεις όπως η Μέριμνα, που παρέχουν ψυχολογική στήριξη σε παιδιά που έχουν βιώσει απώλεια.
Ωστόσο, οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι παρεμβάσεις παραμένουν αποσπασματικές. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο σύστημα που να αναλαμβάνει συστηματικά την παρακολούθηση κάθε παιδιού μετά από μια γυναικοκτονία.
Τα μεγάλα κενά που παραμένουν
Το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα είναι ότι πολλά από αυτά τα παιδιά παραμένουν ουσιαστικά αόρατα για το κράτος. Δεν υπάρχει εθνικό μητρώο καταγραφής, δεν προβλέπεται μακροχρόνια ψυχολογική παρακολούθηση και δεν υφίσταται σταθερός μηχανισμός οικονομικής ενίσχυσης για τις οικογένειες που αναλαμβάνουν την ανατροφή τους.
Έτσι, το βάρος πέφτει συχνά σε παππούδες, γιαγιάδες ή θείους που καλούνται ξαφνικά να μεγαλώσουν παιδιά με τεράστιες συναισθηματικές ανάγκες, χωρίς την απαραίτητη στήριξη.
Τι χρειάζεται να αλλάξει
Οι ειδικοί προτείνουν μια σειρά από παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να προσφέρουν πραγματική προστασία στα παιδιά των γυναικοκτονιών. Ανάμεσά τους βρίσκονται η δημιουργία εθνικού μητρώου καταγραφής, η θεσμική αφαίρεση των γονικών δικαιωμάτων από τους δράστες, η παροχή δωρεάν ψυχοθεραπείας για πολλά χρόνια και η οικονομική ενίσχυση των οικογενειών που αναλαμβάνουν τη φροντίδα των παιδιών.
Εξίσου σημαντική θεωρείται η συνεργασία ανάμεσα σε αστυνομία, σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες και δομές ψυχικής υγείας, ώστε κάθε περιστατικό να ενεργοποιεί αυτόματα ένα ολοκληρωμένο δίκτυο προστασίας.
Γιατί όταν μια γυναίκα δολοφονείται, δεν υπάρχει μόνο ένα θύμα. Υπάρχουν και τα παιδιά που μένουν πίσω, κουβαλώντας ένα τραύμα που δεν χωρά σε στατιστικές. Και η ευθύνη της κοινωνίας δεν τελειώνει όταν κλείσουν οι τηλεοπτικές κάμερες.