Η ησυχία, όμως, δεν αποτελεί πάντοτε ένδειξη εσωτερικής γαλήνης. Πίσω από αυτή την υποδειγματική εικόνα μπορεί να κρύβεται ένα παιδί που έχει μάθει να καταπιέζει τις ανάγκες του, να αποφεύγει τη διεκδίκηση και να υπομένει σιωπηλά όσα το δυσκολεύουν. Μερικές φορές, η αθόρυβη συμπεριφορά είναι ο τρόπος του να προστατευτεί, να μην ενοχλήσει ή να παραμείνει αποδεκτό από τους ανθρώπους που αγαπά.
Ήσυχο από χαρακτήρα ή από φόβο;
Κάποια παιδιά είναι πράγματι πιο εσωστρεφή, παρατηρητικά και συγκρατημένα. Χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να αισθανθούν άνετα, προτιμούν τις μικρές παρέες και κουράζονται από την ένταση και την πολυκοσμία. Αυτό αποτελεί μέρος της ιδιοσυγκρασίας τους και δεν χρειάζεται να αλλάξει.
Το ζήτημα αρχίζει όταν το παιδί δεν επιλέγει την ησυχία, αλλά νιώθει υποχρεωμένο να παραμένει απαρατήρητο. Το ήρεμο παιδί αισθάνεται ασφαλές μέσα στη σιωπή του, ενώ το φοβισμένο παιδί εγκλωβίζεται σε αυτή. Μπορεί να ανησυχεί ότι θα απογοητεύσει τους γονείς του, ότι θα γελοιοποιηθεί εάν μιλήσει ή ότι θα τιμωρηθεί αν εκφράσει θυμό και διαφωνία.
Όταν η προσαρμογή γίνεται μηχανισμός προστασίας
Ένα παιδί μπορεί να γίνει υπερβολικά βολικό επειδή έχει αντιληφθεί ότι η οικογένεια αντιμετωπίζει ήδη αρκετές δυσκολίες. Ίσως υπάρχει ένταση ανάμεσα στους γονείς, οικονομική πίεση, ένα πρόβλημα υγείας ή ένα αδελφάκι που απαιτεί περισσότερη φροντίδα.
Χωρίς να του το ζητήσει κανείς ξεκάθαρα, αποφασίζει ότι δεν πρέπει να προσθέσει άλλο βάρος. Σταματά να ζητά, αποφεύγει να παραπονιέται και αναλαμβάνει μια ωριμότητα που δεν αντιστοιχεί στην ηλικία του. Όταν ένα παιδί πιστεύει ότι πρέπει να είναι πάντα καλό για να το αγαπούν, αρχίζει σταδιακά να ακυρώνει τον εαυτό του. Οι μεγάλοι μπορεί να εντυπωσιάζονται από την υπευθυνότητά του, όμως εκείνο ενδέχεται να αισθάνεται ότι η αγάπη εξαρτάται από το πόσο λίγο τους δυσκολεύει.
Τα συναισθήματα δεν εξαφανίζονται επειδή δεν ακούγονται
Ο θυμός, η ζήλια, η απογοήτευση και η λύπη είναι φυσιολογικά συναισθήματα. Όταν ένα παιδί δεν αισθάνεται ελεύθερο να τα εκφράσει, αυτά δεν παύουν να υπάρχουν. Μπορεί να εμφανιστούν μέσα από συχνούς πόνους στην κοιλιά ή στο κεφάλι, δυσκολίες στον ύπνο, κλάμα χωρίς προφανή αιτία, τελειομανία ή έντονη ανησυχία για τα λάθη.
Το παιδί που δεν προκαλεί φασαρία μπορεί να δίνει μια δύσκολη μάχη την οποία κανείς δεν έχει παρατηρήσει. Ορισμένα ήσυχα παιδιά ξεσπούν αποκλειστικά στο σπίτι, εκεί όπου αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια. Άλλα στρέφουν όλη την ένταση προς τον εαυτό τους και γίνονται υπερβολικά αυστηρά με τις επιδόσεις και τη συμπεριφορά τους.
Το παιδί που δεν λέει ποτέ «όχι»
Η συνεχής υπακοή συχνά θεωρείται αρετή, αλλά ένα παιδί χρειάζεται να μάθει να διαφωνεί, να βάζει όρια και να προστατεύει τον προσωπικό του χώρο. Εάν φοβάται να πει «όχι» στους γονείς, είναι πιθανό να δυσκολεύεται να αρνηθεί και στους συνομηλίκους του.
Η υγιής διεκδίκηση δεν είναι αγένεια, αλλά μια πολύτιμη δεξιότητα αυτοπροστασίας. Ένα παιδί χωρίς εξάσκηση στα όρια μπορεί να ανέχεται συμπεριφορές που το πληγώνουν, να ακολουθεί την παρέα για να μη μείνει μόνο ή να μη μιλά όταν κάποιος το κοροϊδεύει. Στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που υπακούν αδιαμαρτύρητα, αλλά παιδιά που συνεργάζονται χωρίς να χάνουν τη φωνή και την προσωπικότητά τους.
Πώς θα καταλάβουμε ότι κάτι το δυσκολεύει
Οι γονείς χρειάζεται να παρατηρούν όχι μόνο όσα κάνει το παιδί, αλλά και όσα αποφεύγει συστηματικά να κάνει. Δεν ζητά ποτέ βοήθεια; Απολογείται διαρκώς; Πανικοβάλλεται όταν κάνει λάθος; Αλλάζει γνώμη μόλις διαφωνήσει κάποιος μαζί του; Δυσκολεύεται να περιγράψει τι θέλει;
Η υπερβολική προσαρμοστικότητα μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι το παιδί φοβάται να εκφράσει τον πραγματικό του εαυτό. Ένα μεμονωμένο σημάδι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει πρόβλημα. Όταν όμως τέτοιες συμπεριφορές επιμένουν και επηρεάζουν την καθημερινότητά του, αξίζει να τις προσεγγίσουμε με προσοχή, ηρεμία και χωρίς επικριτικές ερωτήσεις.
Να του δώσουμε χώρο να αποκτήσει φωνή
Αντί να ρωτάμε μόνο «Πέρασες καλά;», μπορούμε να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: «Υπήρξε κάτι που σε έκανε να νιώσεις άβολα;», «Τι θα ήθελες να είχε γίνει διαφορετικά;», «Υπήρξε κάποια στιγμή που ήθελες να πεις όχι;».
Το σημαντικότερο μήνυμα είναι ότι το παιδί χωράει στην οικογένεια ολόκληρο, μαζί με τις αντιρρήσεις, τις ανάγκες και τις δύσκολες στιγμές του. Παράλληλα, χρειάζεται να αντέξουμε τις απαντήσεις του, ακόμη και όταν δεν μας αρέσουν. Αν εκφράσει θυμό απέναντί μας και εμείς αντιδράσουμε με ειρωνεία, απόρριψη ή ενοχές, θα συμπεράνει ότι η ειλικρίνεια δεν είναι ασφαλής.
Δεν χρειάζεται να το κάνουμε πιο εξωστρεφές
Σκοπός δεν είναι να πιέσουμε ένα ήσυχο παιδί να μιλά περισσότερο, να γίνεται το επίκεντρο ή να συμπεριφέρεται με τρόπο που δεν ταιριάζει στην προσωπικότητά του. Χρειάζεται, όμως, να γνωρίζει ότι έχει δικαίωμα να εκφράζεται και ότι οι ανάγκες του έχουν αξία.
Το ήσυχο παιδί δεν χρειάζεται να γίνει πιο θορυβώδες, αλλά να είναι βέβαιο ότι κάποιος θα το ακούσει όταν μιλήσει. Μπορούμε να του προσφέρουμε μικρές επιλογές, να σεβόμαστε τον χρόνο που χρειάζεται για να απαντήσει και να επαινούμε την ειλικρίνειά του, όχι μόνο την υπακοή του. Αν παρατηρούμε επίμονο άγχος, απόσυρση, σωματικές ενοχλήσεις ή έντονο φόβο έκφρασης, η συμβουλή ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά.
