Χρειάζεται όμως μια διευκρίνιση: αφορά την περίοδο από το 2000 έως το 2020, σύμφωνα με δημοσιευμένη ανάλυση στοιχείων του ΟΟΣΑ. Δεν περιγράφει μια πρόσφατη ετήσια μεταβολή, ούτε αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι με κατάθλιψη αυξήθηκαν κατά το ίδιο ποσοστό. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι άλλαξε στη ζωή μας, στην αναγνώριση των ψυχικών δυσκολιών και στη δυνατότητα να τις αντιμετωπίσουμε. Η απάντηση δεν χωρά σε μία αιτία. Απαιτεί να ξεχωρίσουμε την αυξημένη ανάγκη για βοήθεια από τις αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο παρέχεται.
Τι κρύβεται πίσω από το 248%
Η κατανάλωση μετριέται σε καθορισμένες ημερήσιες δόσεις ανά 1.000 κατοίκους, έναν τυποποιημένο δείκτη που επιτρέπει συγκρίσεις. Δεν μετρά πόσοι άνθρωποι παίρνουν φάρμακα ούτε πόσα χάπια καταπίνει ο καθένας. Αύξηση 248% σημαίνει ότι η καταγεγραμμένη κατανάλωση έγινε περίπου 3,5 φορές μεγαλύτερη.
Μπορεί να επηρεάζεται από περισσότερους ασθενείς που θεραπεύονται, μεγαλύτερη διάρκεια αγωγής και διαφορετικές χρήσεις των φαρμάκων. Επομένως, το ποσοστό από μόνο του δεν αποδεικνύει ούτε υπερσυνταγογράφηση ούτε επαρκή φροντίδα. Για να καταλάβουμε τι συνέβη, χρειάζεται να κοιτάξουμε τόσο την ψυχική υγεία του πληθυσμού όσο και τον τρόπο αντιμετώπισής της.
Η οικονομική κρίση άφησε πραγματικό αποτύπωμα
Η ανασφάλεια δεν σταματά στην πόρτα του σπιτιού. Μπαίνει στον ύπνο, στις σχέσεις, στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το αύριο. Στην Ελλάδα, επαναλαμβανόμενες έρευνες κατέγραψαν αύξηση στο ποσοστό όσων εμφάνιζαν μείζονα κατάθλιψη τον προηγούμενο μήνα, από 3,3% το 2008 σε 12,3% το 2013.
Τα ευρήματα συνέδεσαν την οικονομική δυσχέρεια με μεγαλύτερη ψυχική επιβάρυνση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που δυσκολεύεται οικονομικά θα εμφανίσει κατάθλιψη. Σημαίνει, όμως, ότι η παρατεταμένη αβεβαιότητα αποτελεί παράγοντα κινδύνου που δεν μπορούμε να αγνοούμε. Η πανδημία πρόσθεσε αργότερα απομόνωση και ανασφάλεια, αλλά δεν εξηγεί ολόκληρη μια αύξηση που είχε αρχίσει είκοσι χρόνια νωρίτερα.
Περισσότερη θεραπεία μπορεί να σημαίνει περισσότερη αναγνώριση
Υπάρχει και μια άλλη πλευρά: άνθρωποι που κάποτε υπέφεραν χωρίς διάγνωση μπορεί πλέον να αναζητούν βοήθεια. Ο ΟΟΣΑ αναφέρει ως πιθανές εξηγήσεις της διεθνούς αύξησης την καλύτερη αναγνώριση της κατάθλιψης, τη διαθεσιμότητα θεραπειών, τις αλλαγές στις κατευθυντήριες οδηγίες και στη στάση ασθενών και γιατρών.
Όταν κάποιος αναγνωρίζει ότι χρειάζεται υποστήριξη και φτάνει στον κατάλληλο επαγγελματία, αυτό αποτελεί πρόοδο. Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε ποιο ακριβώς μέρος της ελληνικής αύξησης αντιστοιχεί σε καλύτερη πρόσβαση και ποιο σε μεγαλύτερη νοσηρότητα. Ο συνολικός αριθμός δεν μπορεί να δώσει αυτή την απάντηση.
Τα αντικαταθλιπτικά δεν χορηγούνται μόνο για κατάθλιψη
Ορισμένα από αυτά χρησιμοποιούνται επίσης για αγχώδεις διαταραχές, διαταραχή πανικού, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και συγκεκριμένες μορφές χρόνιου πόνου. Έτσι, η αυξημένη κατανάλωση δεν αντιστοιχεί αποκλειστικά σε περισσότερες διαγνώσεις κατάθλιψης.
Σημασία έχει και η διάρκεια της θεραπείας: η αγωγή συχνά συνεχίζεται για τουλάχιστον έξι μήνες μετά τη βελτίωση των συμπτωμάτων, ενώ ορισμένοι άνθρωποι χρειάζονται μεγαλύτερη παρακολούθηση και θεραπεία. Περισσότερες συνταγές μπορούν επομένως να αφορούν τους ίδιους ασθενείς σε βάθος χρόνου. Η κατάλληλη διάρκεια αποφασίζεται εξατομικευμένα, με επανεκτίμηση του οφέλους, των ανεπιθύμητων ενεργειών και του κινδύνου υποτροπής.
Γιατί χρειάζεται να μιλήσουμε και για τις γυναίκες
Η κατάθλιψη εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Η εξήγηση περιλαμβάνει βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Η περίοδος μετά τον τοκετό και η μετάβαση στην εμμηνόπαυση μπορεί να συνοδεύονται από αυξημένη ευαλωτότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε γυναίκα θα νοσήσει.
Παράλληλα, η εργασία, η φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων, η οικονομική εξάρτηση ή η έκθεση στη βία μπορούν να επιβαρύνουν την ψυχική υγεία. Το να αποδίδουμε όσα βιώνει μια γυναίκα απλώς στις «ορμόνες της» αφήνει σημαντικές πλευρές της ζωής της έξω από τη συζήτηση και μπορεί να καθυστερήσει την αναζήτηση βοήθειας.
Η πρόσβαση στη φροντίδα παραμένει καθοριστική
Περισσότερα φάρμακα δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι όλοι λαμβάνουν την υποστήριξη που χρειάζονται. Το Προφίλ Υγείας της Ελλάδας του 2023 κατέγραψε ανεκπλήρωτες ανάγκες ψυχικής φροντίδας κατά την πανδημία. Όταν κάποιος δυσκολεύεται να βρει διαθέσιμο επαγγελματία ή να πληρώσει συστηματική ψυχοθεραπεία, οι πραγματικές επιλογές του περιορίζονται.
Αυτό δεν τεκμηριώνει πόσο συνέβαλαν τα εμπόδια στο 248%, αναδεικνύει όμως ένα ουσιαστικό ερώτημα: έχει ο ασθενής πρόσβαση σε ολοκληρωμένη θεραπεία; Οι οδηγίες του NICE δεν προτείνουν αντικαταθλιπτικά ως αυτόματη πρώτη επιλογή για λιγότερο σοβαρή κατάθλιψη, εκτός εάν αποτελούν ενημερωμένη προτίμηση του ασθενούς.
Το ζητούμενο είναι να γίνονται οι άνθρωποι καλύτερα
Τα αντικαταθλιπτικά μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά όταν υπάρχει κατάλληλη ένδειξη. Χρειάζονται όμως παρακολούθηση, καθώς μπορεί να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες. Δεν διακόπτονται απότομα: η μείωση γίνεται σταδιακά, σε συνεννόηση με τον θεράποντα, επειδή μπορεί να εμφανιστούν συμπτώματα διακοπής.
Η συζήτηση για το 248% έχει αξία όταν οδηγεί σε καλύτερη φροντίδα, έγκαιρη αναγνώριση και λιγότερη ντροπή. Κανένας δεν πρέπει να αισθάνεται ότι απέτυχε επειδή χρειάζεται θεραπεία. Και καμία κοινωνία δεν δικαιούται να θεωρεί ότι εκπλήρωσε την ευθύνη της επειδή έδωσε σε έναν άνθρωπο που υποφέρει μια συνταγή.