Αρχικά είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε κάτι βασικό. Τα παιδιά δεν γεννιούνται χειριστικά με την έννοια που τη χρησιμοποιούμε για τους ενήλικες. Δεν έχουν πρόθεση να ελέγξουν ή να εκμεταλλευτούν. Αυτό που έχουν είναι ανάγκες, συναισθήματα και περιορισμένες δεξιότητες έκφρασης. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν συμπεριφορές που αξίζει να παρατηρήσουμε πιο προσεκτικά.
Καπρίτσιο ή τρόπος επικοινωνίας;
Για τα μικρά παιδιά το καπρίτσιο είναι συχνά η μοναδική τους «γλώσσα». Όταν δεν μπορούν να εκφράσουν απογοήτευση, φόβο ή κούραση, το σώμα και η συμπεριφορά μιλούν για εκείνα. Το κλάμα στο σούπερ μάρκετ, η άρνηση να ντυθούν ή η επιμονή για ένα παιχνίδι δεν σημαίνουν απαραίτητα χειρισμό. Σημαίνουν συνήθως ότι το παιδί προσπαθεί να καλύψει μια ανάγκη ή να εκτονώσει ένα συναίσθημα.
Το ερώτημα αλλάζει όταν το παιδί φαίνεται να προσαρμόζει συστηματικά τη συμπεριφορά του ανάλογα με την αντίδραση των γονιών. Εκεί δεν μιλάμε για κακή πρόθεση αλλά για εκμάθηση. Τα παιδιά μαθαίνουν τι «δουλεύει» και τι όχι.
Πότε η συμπεριφορά χρήζει προσοχής
Υπάρχουν ορισμένα σημάδια που μπορεί να δείχνουν ότι το παιδί χρησιμοποιεί συγκεκριμένες συμπεριφορές για να πετύχει αυτό που θέλει. Για παράδειγμα, αν παρατηρείς ότι ξεσπά μόνο μπροστά σε συγκεκριμένο γονιό ή αλλάζει στάση μόλις πάρει αυτό που ζητά, τότε ίσως έχει καταλάβει ποια στρατηγική είναι πιο αποτελεσματική.
Άλλο σημάδι είναι η υπερβολική προσπάθεια να σου δημιουργήσουν ενοχή. Φράσεις όπως «αν δεν το κάνεις σημαίνει ότι δεν με αγαπάς» ή «αν δεν το κάνεις δεν θα σου ξαναμιλήσω» δεν εμφανίζονται τυχαία. Συνήθως έχουν ακουστεί στο περιβάλλον του παιδιού ή έχουν αποδώσει στο παρελθόν. Και πάλι όμως δεν μιλάμε για χειρισμό με δόλο, αλλά για μίμηση και ανάγκη σύνδεσης.
Ο ρόλος των ορίων στη συμπεριφορά του παιδιού
Τα σαφή και σταθερά όρια είναι καθοριστικά. Όταν τα όρια αλλάζουν ανάλογα με τη διάθεση του γονιού, το παιδί μπερδεύεται. Αν μια μέρα το «όχι» είναι σταθερό και την επόμενη μετατρέπεται σε «ναι» επειδή «δεν αντέχουμε άλλο», τότε το παιδί μαθαίνει ότι η επιμονή φέρνει αποτέλεσμα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε άκαμπτοι. Σημαίνει ότι χρειάζεται συνέπεια και προβλεψιμότητα. Όταν το παιδί νιώθει ασφάλεια μέσα από τα όρια, μειώνεται η ανάγκη να δοκιμάζει συμπεριφορές για να ελέγξει την κατάσταση.
Τι κρύβεται πίσω από τη «χειριστική» συμπεριφορά
Στις περισσότερες περιπτώσεις, πίσω από τέτοιες συμπεριφορές υπάρχει άγχος, ανασφάλεια ή ανάγκη για προσοχή. Ένα παιδί που νιώθει ότι δεν ακούγεται ή δεν έχει έλεγχο σε βασικά κομμάτια της ζωής του, θα προσπαθήσει να τον αποκτήσει με όποιον τρόπο μπορεί.
Επίσης, αλλαγές όπως η γέννηση ενός αδελφού, η αρχή του σχολείου ή ένταση μέσα στο σπίτι μπορούν να ενισχύσουν τέτοιες αντιδράσεις. Το παιδί δεν λέει «θέλω να σε χειριστώ». Λέει «χρειάζομαι κάτι και δεν ξέρω πώς αλλιώς να το ζητήσω».
Πώς να αντιδράσεις ως μαμά
Το πιο σημαντικό είναι να παραμείνεις ψύχραιμη. Αν απαντάς με θυμό ή ενοχές, ενισχύεται ο φαύλος κύκλος. Προσπάθησε να αναγνωρίσεις το συναίσθημα του παιδιού χωρίς να υποχωρείς απαραίτητα στο αίτημά του. Μπορείς να πεις «βλέπω ότι είσαι θυμωμένος, αλλά η απάντηση παραμένει όχι».
Παράλληλα, δώσε στο παιδί εργαλεία για να εκφράζεται. Μάθε του να ζητά, να περιμένει και να διαχειρίζεται τη ματαίωση. Αυτές είναι δεξιότητες ζωής και δεν κατακτώνται από τη μια μέρα στην άλλη.
Τέλος, θυμήσου ότι κανένα παιδί δεν είναι «κακό» ή «χειριστικό» από τη φύση του. Η συμπεριφορά είναι μήνυμα για κάτι πιο βαθύ. Όταν καταφέρουμε να το ακούσουμε χωρίς φόβο και ενοχές, τότε μπορούμε πραγματικά να βοηθήσουμε το παιδί μας να μεγαλώσει με συναισθηματική ασφάλεια και υγιείς τρόπους επικοινωνίας.
