Γράφει η Μαρία Καραμεσίνη, Καθηγήτρια Οικονομικών της Εργασίας και της Κοινωνικής Πολιτικής, Διευθύντρια Εργαστηρίου Σπουδών Φύλου, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Το σημείο εκκίνησης οποιασδήποτε συζήτησης για το δημογραφικό είναι να ορίσει ποιο είναι το πρόβλημα. Είναι η μείωση ή/και η γήρανση του πληθυσμού; Δεδομένου ότι η μακροζωία και η βελτίωση της υγείας των ηλικιωμένων αποτελούν μεγάλες κατακτήσεις των κοινωνιών μας, η γήρανση του πληθυσμού από μόνη της δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αρνητικά, ούτε να θεωρείται ότι συνοψίζει το δημογραφικό πρόβλημα. Στη χώρα μας, το δημογραφικό πρόβλημα συνίσταται στη συνεχή μείωση του πληθυσμού από το 2011 και ύστερα, μια τάση που προβλέπεται να συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες, στην τεράστια συρρίκνωση του πληθυσμού στις παραγωγικές ηλικίες 20-44 έτη και στη μεγάλη απόσταση μεταξύ του επιθυμητού και του πραγματικού αριθμού παιδιών του πληθυσμού.
Οι δημογράφοι έχουν ξεκαθαρίσει ότι η μείωση του πληθυσμού της Ελλάδας από το 2011 οφείλεται, αφενός, στη μακροχρόνια τάση μείωσης της γονιμότητας μετά το 1960, αφετέρου, στις επιπτώσεις της βαθιάς και παρατεταμένης κρίσης της ελληνικής οικονομίας που ξέσπασε το 2008. Από το 2008 μέχρι σήμερα, οι γεννήσεις έχουν μειωθεί κατά 44% ενώ η καθαρή μετανάστευση στο εξωτερικό μεταξύ 2009 και 2022 ανήλθε σε 500 χιλιάδες άτομα. Οι δημογράφοι υποστηρίζουν επίσης ότι ενώ οι πολιτικές ενθάρρυνσης των γεννήσεων είναι κομβικής σημασίας και άμεσης προτεραιότητας, θα έχουν αποτελέσματα μόνο μακροπρόθεσμα, δηλαδή μετά από δεκαετίες. Άρα, οι άμεσες συνέπειες του δημογραφικού προβλήματος μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο με τη μείωση της εξωτερικής μετανάστευσης και την προσέλκυση μεταναστών για την κάλυψη των αναγκών της οικονομίας σε εργατικό δυναμικό. Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχει περιθώριο χρονοτριβής.
Οι πολιτικές ενθάρρυνσης των γεννήσεων και μείωσης της εξωτερικής μετανάστευσης έχουν ως κοινό παρονομαστή ότι απευθύνονται στους νέους ανθρώπους 25-40 ετών, διότι είναι αυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις για το εάν θα κάνουν παιδιά και πόσα. Πολλοί από αυτές/ούς συνεχίζουν να θεωρούν ότι δεν έχουν επαγγελματικό μέλλον στη χώρα και φεύγουν στο εξωτερικό, ενώ αυτοί που μένουν είτε δεν αποφασίζουν να κάνουν παιδιά (ένα στα τέσσερα ζευγάρια) είτε δεν «διανοούνται» να αποκτήσουν πάνω από ένα. Η εξωτερική μετανάστευση έχει επιπλέον μειώσει τον αριθμό γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας, συμβάλλοντας στη μείωση των γεννήσεων. Συνεπώς, η πολιτική αύξησης των γεννήσεων διαπλέκεται στενά με αυτήν του περιορισμού της εξωτερικής μετανάστευσης.
Ένας δεύτερος κοινός παρονομαστής των πολιτικών ενθάρρυνσης των γεννήσεων και μείωσης της εξωτερικής μετανάστευσης είναι ότι θα πρέπει να έχουν ως πρώτη προτεραιότητα να αντιμετωπίσουν την αντίξοη κατάσταση που επικρατεί στην αγορά εργασίας για τους νέους ανθρώπους και επιδρά στις αποφάσεις τους για τη δημιουργία οικογένειας και την απόκτηση παιδιών.
Παρά τη σημαντική μείωσή της από το 2015 και ύστερα, η ανεργία στους νέους 25-29 και 30-34 ετών παραμένει υψηλή, 15% και 10% αντίστοιχα. Ομως είναι κυρίως το πολύ χαμηλό ύψος των μισθών, ιδιαίτερα σε αυτούς που βρίσκονται στο ξεκίνημα του εργασιακού τους βίου, καθώς και οι επισφαλείς συνθήκες απασχόλησης (συμβάσεις ορισμένου χρόνου ή έργου, προσωρινή απασχόληση, μπλοκάκια, ψευδοεργολαβίες), τα παρατεταμένα ωράρια και οι μεγάλες δυσκολίες επαγγελματικής σταθεροποίησης και εξέλιξης ακόμα και των τριαντάρηδων, που είτε στρέφουν τους νέους να αναζητήσουν επαγγελματικές ευκαιρίες στο εξωτερικό, είτε απλά εμποδίζουν τόσο την αυτονόμησή τους από τους γονείς και τη δημιουργία ξεχωριστού νοικοκυριού, όσο και τις αποφάσεις τεκνοποιίας.
Δεν πρέπει λοιπόν να απορεί κανείς που η μέση ηλικία των γυναικών κατά τη γέννηση του πρώτου παιδιού είναι σήμερα 32,3 έτη, έναντι 30,2 έτη το 2008, από τη στιγμή που οι νέες γυναίκες επιδιώκουν να σταθούν εργασιακά και επαγγελματικά στα πόδια τους πριν αποφασίσουν να κάνουν παιδί, αντιμετωπίζοντας μεγάλα προβλήματα πρόσληψης αλλά και εργασιακής σταθεροποίησης στον ιδιωτικό τομέα λόγω πιθανής τεκνοποιίας. Οι άδειες φροντίδας, στο πλαίσιο της πολιτικής συμφιλίωσης επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων, επιδρούν σε μεταγενέστερο στάδιο.
Αν στους χαμηλούς μισθούς προσθέσουμε το υπέρογκο κόστος της στέγασης, για όσα ζευγάρια και μόνες/ους γονείς νοικιάζουν κατοικία, και το υψηλό κόστος των παιδιών, δεδομένου ότι οι ιδιωτικές δαπάνες υγείας, εκπαίδευσης και για εξωσχολικές δραστηριότητες έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, τότε μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί η υποβάθμιση των παροχών του κοινωνικού κράτους στους παραπάνω τομείς, λόγω υποχρηματοδότησης και υποστελέχωσης, σε συνδυασμό με την οικονομική επισφάλεια των νέων ανθρώπων, αποτελούν αντικίνητρα για την απόκτηση παιδιών και τροφοδοτούν τη μείωση των γεννήσεων.
Τέλος, οι νέες γυναίκες δεν είναι πλέον διατεθειμένες να αναλαμβάνουν το βάρος της φροντίδας των παιδιών, στον ίδιο βαθμό με τις μητέρες τους. Παρόλο που περισσότεροι άνδρες σήμερα, σε σχέση με το παρελθόν, συμμετέχουν ενεργότερα στις ευθύνες της φροντίδας, η έμφυλη ανισοκατανομή της τελευταίας εις βάρος των γυναικών επιμένει και στις νεότερες γενιές. Τούτων δεδομένων, το βάρος της φροντίδας αποτελεί αντικίνητρο απόκτησης περισσότερων του ενός παιδιών για τις εργαζόμενες νέες γυναίκες, πολλές από τις οποίες διεκδικούν σε ισότιμη βάση με τους άνδρες-συντρόφους να κάνουν καριέρα.
Το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας μας επιβάλλει λοιπόν την αναθεώρηση τόσο της μισθολογικής πολιτικής και της πολιτικής αγοράς εργασίας όσο και του συνόλου της κοινωνικής πολιτικής, προς την κατεύθυνση υψηλότερων μισθών, αντιμετώπισης των έμφυλων διακρίσεων και ανισοτήτων, και ενδυνάμωσης του κοινωνικού κράτους για την υποστήριξη των νέων στη δημιουργία οικογένειας και στην απόκτηση παιδιών.
