Γράφει o Κωνσταντίνος Μάττας, Καθηγητής Τομέα Αγροτικής Οικονομίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
H συζήτηση για το δημογραφικό πρόβλημα στην Ελλάδα επικεντρώνεται συνήθως στις γεννήσεις, στις συντάξεις, στο ασφαλιστικό σύστημα και στις επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη. Πολύ λιγότερο συζητείται μια εξίσου κρίσιμη διάσταση του προβλήματος: οι συνέπειες που έχει η συρρίκνωση του πληθυσμού στη γεωργία, στον αγροδιατροφικό τομέα και σε ολόκληρη την ελληνική ύπαιθρο.
Γεωργία, ο μοναδικός κρίκος ανάπτυξης
Πολλές φορές αντιμετωπίζουμε τη γεωργία ως έναν μεμονωμένο παραγωγικό κλάδο. Η προσέγγιση αυτή οδηγεί συχνά σε λανθασμένες εκτιμήσεις και σε ελλιπείς πολιτικές. Η γεωργία αποτελεί τον πυρήνα ενός πολύ ευρύτερου αγροδιατροφικού συστήματος, που περιλαμβάνει τη μεταποίηση, τη διακίνηση, το εμπόριο τροφίμων και ένα μεγάλο πλέγμα οικονομικών δραστηριοτήτων που στηρίζονται στην πρωτογενή παραγωγή (γεωργία) και λειτουργούν γύρω από αυτήν.
Η σημασία του τομέα είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Σήμερα η γεωργία συμμετέχει με περίπου 3,6% στο ΑΕΠ της χώρας και απασχολεί το 11% του εργατικού δυναμικού, παρουσιάζοντας σημαντική πτώση σε σχέση με το 5% του ΑΕΠ και το 17% της απασχόλησης που κατείχε πριν από είκοσι χρόνια. Εάν όμως εξετάσουμε το σύνολο του αγροδιατροφικού τομέα, η συμβολή του υπερβαίνει το 20% του ΑΕΠ και το 30% της συνολικής απασχόλησης, ποσοστά που επίσης παρουσιάζουν σημαντική μείωση σε σχέση με τα αντίστοιχα επίπεδα προ εικοσαετίας. Πρόκειται για έναν στρατηγικό τομέα που εξασφαλίζει τρόφιμα, στηρίζει τις εξαγωγές, δημιουργεί εισόδημα στις περιφέρειες και συμβάλλει καθοριστικά στην κοινωνική συνοχή της χώρας.
Αγρότες και κτηνοτρόφοι, η μοναδική κινητήρια δύναμη
Η λειτουργία αυτού του συστήματος προϋποθέτει ανθρώπους. Χρειάζεται εργαζόμενους σε όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας, από την παραγωγή μέχρι την κατανάλωση. Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται ανθρώπους στη γεωργία. Χωρίς αυτούς, ολόκληρο το σύστημα αποδυναμώνεται, με καταστροφικές συνέπειες για την οικονομία, τη ζωτικότητα της υπαίθρου και την εξασφάλιση της επάρκειας τροφίμων. Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται η μεγαλύτερη απειλή.
Οι απασχολούμενοι στη γεωργία μειώνονται σταθερά. Η ηλικιακή σύνθεση του αγροτικού πληθυσμού επιδεινώνεται χρόνο με τον χρόνο και η ανανέωση των γενεών δεν πραγματοποιείται με τους ρυθμούς που απαιτούνται. Ένα μεγάλο μέρος των σημερινών παραγωγών βρίσκεται σε προχωρημένη ηλικία, ενώ οι νέοι που επιλέγουν να εισέλθουν στο επάγγελμα παραμένουν λίγοι. Η δημογραφική συρρίκνωση περιορίζει τον αριθμό των διαθέσιμων νέων ανθρώπων, ενώ ταυτόχρονα η μειωμένη ελκυστικότητα του επαγγέλματος λειτουργεί αποτρεπτικά για όσους θα μπορούσαν να το επιλέξουν. Το αποτέλεσμα είναι ότι η βάση στην οποία στηρίχθηκε διαχρονικά η ελληνική ύπαιθρος αποδυναμώνεται.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη γεωργική παραγωγή. Ο αγροτικός πληθυσμός αποτελούσε διαχρονικά τη ραχοκοκαλιά της υπαίθρου. Γύρω από αυτόν αναπτύχθηκαν σχολεία, τοπικές επιχειρήσεις, υπηρεσίες, πολιτιστικοί θεσμοί και κοινωνικά δίκτυα. Όταν ο πληθυσμός μειώνεται και γερνά, επηρεάζεται ολόκληρος ο κοινωνικός και οικονομικός ιστός των αγροτικών περιοχών.
Δημογραφικό και ερήμωση
Δυστυχώς, για πολλά χρόνια η σημασία της υπαίθρου υποτιμήθηκε. Η σταδιακή απομάκρυνση υπηρεσιών, η συρρίκνωση των εκπαιδευτικών δομών, η υποβάθμιση της πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και η περιορισμένη επενδυτική προσοχή προς τις αγροτικές περιοχές υπονόμευσαν σταδιακά τη δυνατότητα της υπαίθρου να προσελκύει και να διατηρεί νέους ανθρώπους και νέες οικογένειες. Δημιουργήθηκε έτσι ένας φαύλος κύκλος: οι νέοι εγκαταλείπουν την ύπαιθρο επειδή λείπουν οι ευκαιρίες και οι υπηρεσίες, ενώ οι υπηρεσίες αποσύρονται επειδή μειώνεται ο πληθυσμός. Έτσι, πολύ γρήγορα καταλήγουμε σε μια ερημωμένη ελληνική ύπαιθρο, χωρίς μόνιμους κατοίκους και με πλήρη αποδυνάμωση της πρωτογενούς παραγωγής. Η ανανέωση των γενεών, βασικός παράγοντας διατήρησης του συστήματος, έχει σχεδόν μηδενιστεί και το δημογραφικό δίνει τη χαριστική βολή.
Γεωργία και ύπαιθρος: λύση στο δημογραφικό;
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση, η οποία συχνά παραβλέπεται. Η ύπαιθρος δεν αποτελεί μόνο θύμα του δημογραφικού προβλήματος. Θα μπορούσε να αποτελέσει και μέρος της λύσης του. Οι αγροτικές περιοχές προσφέρουν συνθήκες που ευνοούν τη δημιουργία οικογένειας, την κοινωνική συνοχή, την ασφάλεια και την ανάπτυξη των παιδιών. Προσφέρουν ένα περιβάλλον στο οποίο οι ανθρώπινες σχέσεις παραμένουν ισχυρές και η ποιότητα ζωής μπορεί να είναι ιδιαίτερα υψηλή, εφόσον υπάρχουν οι κατάλληλες υποδομές και οι αναγκαίες υπηρεσίες. Εξάλλου, ακόμη και σήμερα, τόσο τα ευρωπαϊκά όσο και τα ελληνικά δημογραφικά στοιχεία δείχνουν ότι οι περισσότερο αγροτικές περιοχές εμφανίζουν, κατά κανόνα, υψηλότερους δείκτες γονιμότητας από τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση του δημογραφικού δεν μπορεί να περιοριστεί σε οικονομικά κίνητρα ή επιδοματικές παρεμβάσεις. Απαιτεί μια ολοκληρωμένη στρατηγική αναζωογόνησης της υπαίθρου και ενίσχυσης του αγροδιατροφικού τομέα. Η διατήρηση ζωντανών αγροτικών κοινοτήτων δεν αφορά μόνο την παραγωγή τροφίμων. Αφορά την περιφερειακή ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή, την επισιτιστική ασφάλεια και, τελικά, το μέλλον της ίδιας της χώρας.
Η δημογραφική βόμβα δεν απειλεί μόνο τους αριθμούς του πληθυσμού. Απειλεί τις παραγωγικές βάσεις της οικονομίας και ιδιαίτερα τον αγροδιατροφικό τομέα. Αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά το δημογραφικό πρόβλημα, οφείλουμε να επαναφέρουμε την ύπαιθρο και τον πρωτογενή τομέα, δηλαδή τη γεωργία, στο επίκεντρο της αναπτυξιακής στρατηγικής της χώρας.
