Tο αν και πότε θα αποκτήσει κάποιος παιδί συνδέεται με το πώς ονειρεύεται τη ζωή του, τι θεωρεί σημαντικό και ποιες δυνατότητες έχει να ακολουθήσει τις επιθυμίες του. Η οικονομική ανασφάλεια, οι αλλαγές στις αξίες και τις προτεραιότητες, οι νέες αντιλήψεις για την οικογένεια επηρεάζουν αυτή την απόφαση. Η επαγγελματική εξέλιξη, η αυτονομία και η συντροφικότητα αποκτούν διαφορετικό βάρος στο προσωπικό σχέδιο ζωής κάθε ανθρώπου. Αυτές τις αλληλένδετες διαστάσεις ανέδειξε η ημερίδα «Υπογεννητικότητα και Οικογένεια: Συνθέτοντας Λύσεις Για Το Δημογραφικό Πρόβλημα», που διοργάνωσε ο Όμιλος Media2day, με πρωτοβουλία των Euro2day.gr, Iatronet.gr και Mama365.gr, στις 21 Σεπτεμβρίου, στο Crowne Plaza της Αθήνας.
Οι παρεμβάσεις πολιτικών, επιστημόνων και ανθρώπων της κοινωνικής δράσης ανέδειξαν την ανάγκη να κατανοήσουμε βαθύτερα τις επιλογές των νέων. Η στήριξη της οικογένειας προϋποθέτει να ακούσουμε τόσο τις αγωνίες όσο και τις επιθυμίες τους. Τι τους δυσκολεύει, τι τους κινητοποιεί, τι θέση θέλουν να δώσουν στη γονεϊκότητα. Από αυτή την αφετηρία μπορεί να ξεκινήσει μια ουσιαστική συζήτηση για τις λύσεις.
Η οικογένεια χρειάζεται διάρκεια στη στήριξη
Ανοίγοντας την ημερίδα, ο Γιώργος Παπανικολάου, Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Media2day, έθεσε το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρη τη δημογραφική συζήτηση: Ποιοι θα ζουν και θα εργάζονται στην Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών και με ποιους όρους θα διατηρηθεί η συνοχή της; Στο μήνυμά της, η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνα Μιχαηλίδου συνέδεσε την ευθύνη της πολιτείας με την απομάκρυνση των εμποδίων που συναντούν οι νέοι όταν επιλέγουν να δημιουργήσουν οικογένεια, αναφερόμενη στην ενίσχυση του επιδόματος γέννησης και στις παρεμβάσεις στήριξης των οικογενειών.
Ο περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς ζήτησε εθνική στρατηγική με συγκεκριμένους, μετρήσιμους στόχους και συνεργασία των φορέων, υπογραμμίζοντας ότι «πίσω από τις στατιστικές βρίσκονται νέοι άνθρωποι που δυσκολεύονται να κάνουν το επόμενο βήμα, ζευγάρια που αναβάλλουν τη δημιουργία οικογένειας και γονείς που προσπαθούν καθημερινά να συνδυάσουν την οικογενειακή με την επαγγελματική ζωή».
Από την πλευρά του, ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ/S&D και καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου Νικόλας Φαραντούρης τόνισε ότι το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς πολιτική παρέμβαση, επισημαίνοντας την ανάγκη για αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος, στήριξη της εργασίας, κοινωνική προστασία και συνδυασμό πολιτικών με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.
Η Ελλάδα του 2050 έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται
Ο δημογράφος Βύρων Κοτζαμάνης περιέγραψε μια μεταβολή που προχωρά με τη δύναμη της δημογραφικής αδράνειας. Οι γενιές που έχουν ήδη γεννηθεί προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό την ηλικιακή σύνθεση των επόμενων δεκαετιών. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία θα αυξηθούν και οι άνθρωποι στις παραγωγικές ηλικίες θα μειωθούν. Οι σημερινές παρεμβάσεις μπορούν να επηρεάσουν την εξέλιξη, χρειάζονται όμως χρόνο.
Στην εικόνα αυτή προστίθενται περισσότερα μονοπρόσωπα νοικοκυριά και ηλικιωμένοι χωρίς παιδιά. Η ανάγκη για οργανωμένη φροντίδα θα μεγαλώνει, ενώ η οικογένεια θα δυσκολεύεται να καλύπτει μόνη της όσα μέχρι τώρα θεωρούσαμε αυτονόητα. Η προετοιμασία της κοινωνίας αφορά την αξιοπρέπεια της καθημερινότητας και την ευθύνη απέναντι στις γενιές που προηγήθηκαν και τώρα χρειάζονται υποστήριξη.
Οι νέοι αναζητούν έδαφος για να σταθούν
Η έρευνα που παρουσίασε ο Στράτος Φαναράς, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Metron Analysis, έδωσε στη συζήτηση τη φωνή της νέας γενιάς. Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανέφερε, το 65% των νέων θεωρεί ότι ζει χειρότερα από τη γενιά των γονιών του. Η οικογένεια παραμένει βασικό δίχτυ προστασίας, ενώ η οικονομική άνεση, οι εμπειρίες και η ισορροπία στη ζωή συγκαταλέγονται στις προτεραιότητές τους. Η εικόνα αυτή ζητά προσεκτική ανάγνωση: η επιθυμία για προσωπικό χρόνο συνυπάρχει με την ανάγκη για ασφάλεια και αυτονομία.
Ο Κώστας Ρόντος, καθηγητής Κοινωνικής Δημογραφίας και Στατιστικής, αναφέρθηκε στις μεταβολές των κοινωνικών αντιλήψεων και στη διαρκή μετάθεση της απόκτησης του πρώτου παιδιού σε μεγαλύτερη ηλικία. Ο γενικός γραμματέας Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής Κωνσταντίνος Γλούμης-Ατσαλάκης συνέδεσε το δημογραφικό με την προσπάθεια των νέων να οργανώσουν τη ζωή τους. Η στέγη είναι προϋπόθεση ανεξαρτησίας και οικογενειακού σχεδιασμού. Όσο η αυτονόμηση παραμένει δύσκολη, κάθε επόμενο βήμα γίνεται βαρύτερο. Η απόφαση για γονεϊκότητα χρειάζεται ένα περιβάλλον όπου η προσδοκία μπορεί να αποκτήσει συγκεκριμένο σχέδιο. Και η στήριξη από τους γονείς, όσο πολύτιμη κι αν είναι, συνοδεύεται από τη δύσκολη αίσθηση ότι η δική του ενήλικη ζωή βρίσκεται ακόμη σε εκκρεμότητα.
Η φροντίδα έχει ακόμη γυναικείο πρόσωπο
Ο γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ Νίκος Βέττας έστρεψε την προσοχή στις πολιτικές που μπορούν να προετοιμάσουν τη χώρα: στήριξη των παιδιών από οικογένειες με περιορισμένους πόρους, μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία και σύστημα μακροχρόνιας φροντίδας. Αναφέρθηκε επίσης στη μετανάστευση και στη δυνατότητα προσέλκυσης ανθρώπων μέσα από τα πανεπιστήμια. Η συρρίκνωση του πληθυσμού απαιτεί προσαρμογή, σχεδιασμό και έγκαιρη εξασφάλιση πόρων. Η χώρα χρειάζεται να αξιοποιήσει καλύτερα όσους ήδη ζουν εδώ και να διαμορφώσει συνθήκες για όσους θα μπορούσαν να έρθουν.
Ο Άρης Αλεξόπουλος, επικεφαλής του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ, επισήμανε τις έμφυλες και ηλικιακές διακρίσεις στην απασχόληση, την ανάγκη επανεκπαίδευσης και τη συμβολή της τεχνολογίας στην παραγωγικότητα. Συνέδεσε επίσης την υψηλότερη γυναικεία απασχόληση με περισσότερες γεννήσεις.
Το δικαίωμα να μείνεις στον τόπο σου
Η καθηγήτρια Δημογραφίας Αλεξάνδρα Τραγάκη ανέδειξε τις άνισες ταχύτητες με τις οποίες γερνούν και συρρικνώνονται οι περιοχές της χώρας. Η πληθυσμιακή αποδυνάμωση συνδέεται με υποδομές που υποχωρούν και με το αίσθημα ότι ένας τόπος εγκαταλείπεται. Ο θυμός και η ανασφάλεια γίνονται μέρος αυτής της εμπειρίας. Ένα σχολείο που δυσκολεύεται να λειτουργήσει, μια υπηρεσία που απομακρύνεται, η πρόσβαση στην υγεία που γίνεται δυσκολότερη επηρεάζουν την απόφαση μιας οικογένειας να παραμείνει. Και κάθε αναχώρηση στενεύει περισσότερο τις δυνατότητες για εκείνους που μένουν πίσω.
Στην παρέμβασή της ξεχώρισε η αναφορά στο δικαίωμα παραμονής στον τόπο σου. Η δυνατότητα να μείνεις χρειάζεται δουλειά, υπηρεσίες και προοπτική, ώστε η επιλογή να είναι βιώσιμη. Η αναφορά της στην ανάγκη να κοιτάξουμε μπροστά δίνει και ένα μέτρο για τις λύσεις: η ζωή στην περιφέρεια πρέπει να μπορεί να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ανάγκες.
Η ενημέρωση που μπορεί να αλλάξει ένα σχέδιο ζωής
Στο πάνελ για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, ιδιαίτερα στην παρέμβαση του Κωνσταντίνου Πάντου, αναδείχθηκε ένα κρίσιμο έλλειμμα: πολλές γυναίκες σχεδιάζουν τη ζωή τους χωρίς επαρκή ενημέρωση για το πώς μεταβάλλεται η γονιμότητά τους. Η γνώση αυτή χρειάζεται να λαμβάνεται από μικρή ηλικία, πριν εμφανιστούν δυσκολίες. Η γονιμότητα μειώνεται σταδιακά, με ταχύτερη υποχώρηση μετά την ηλικία των 35 ετών, καθώς μεταβάλλονται η ποσότητα και η ποιότητα των ωαρίων. Τα 35 δεν αποτελούν απότομο όριο. Αν μια γυναίκα γνώριζε νωρίτερα αυτή την πραγματικότητα, ίσως οργάνωνε διαφορετικά το πλάνο της ζωής της ή διερευνούσε εγκαίρως τις επιλογές διατήρησης της γονιμότητάς της.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην αντιμυλλέριο ορμόνη, γνωστή ως ΑΜΗ, και στο κρατικό πρόγραμμα δωρεάν μέτρησής της, που, όπως αναφέρθηκε στην ημερίδα, σχεδιάζεται να υλοποιηθεί. Η εξέταση προσφέρει πληροφορίες για το ωοθηκικό απόθεμα και μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό στον σχεδιασμό υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Η ΑΜΗ χρειάζεται να ερμηνεύεται μαζί με την ηλικία και το ιστορικό της γυναίκας: δεν μετρά την ποιότητα των ωαρίων ούτε προβλέπει από μόνη της αν ή πότε θα επιτευχθεί φυσική σύλληψη. Η αξία της δωρεάν πρόσβασης συνδέεται επομένως με την κατάλληλη συμβουλευτική, ώστε το αποτέλεσμα να προσφέρει χρήσιμη γνώση.
Ο Νικόλαος Πετρογιάννης παρουσίασε τη διεπιστημονική προσέγγιση της μονάδας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών, με έμφαση στην ποιότητα, την ασφάλεια και την απλοποίηση των διαδικασιών. Η πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής Ισμήνη Κριάρη υπογράμμισε την ανάγκη ευρύτερης θεσμικής και πολιτικής συνεννόησης. Ο Στέφανος Χανδακάς, ιδρυτής της HOPEgenesis, ανέδειξε τη σημασία της υποστήριξης των εγκύων σε απομακρυσμένες περιοχές, της τηλεϊατρικής και των υποδομών για τις οικογένειες. Η απόσταση από τις υπηρεσίες υγείας προσθέτει ένα ακόμη εμπόδιο στην επιθυμία για γονεϊκότητα.
Οι λύσεις δοκιμάζονται στην καθημερινότητα
Η τελευταία ενότητα έφερε τη συζήτηση στις παρεμβάσεις που μπορούν να φτάσουν μέχρι το σπίτι μιας οικογένειας. Η Έλενα Ράπτη αναφέρθηκε στην επέκταση του προγράμματος «Νταντάδες της Γειτονιάς», ενώ ανέδειξε και το βάρος της φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων που επωμίζονται οι γυναίκες. Ο χρόνος της μητέρας αποτελεί κρίσιμο, συχνά αθέατο μέρος του δημογραφικού. Όταν η φροντίδα περιορίζει την εργασία και τις αποδοχές της, επηρεάζει την οικονομική ασφάλεια ολόκληρου του σπιτιού και τον σχεδιασμό για ακόμη ένα παιδί. Επιπλέον, στάθηκε στη σημασία της ενημερωμένης επιλογής, υπογραμμίζοντας το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει πότε επιθυμεί να γίνει μητέρα, γνωρίζοντας τη σχέση ηλικίας και γονιμότητας, καθώς και δυνατότητες όπως η κρυοσυντήρηση ωαρίων.
Ο Μιχάλης Βλασταράκης, Γενικός Διευθυντής Marketing & Εταιρικής Επικοινωνίας της Eurobank, έδωσε έμφαση στη στήριξη των οικογενειών της νησιωτικής Ελλάδας, ενώ ο γυναικολόγος αναπαραγωγής και συνιδρυτής της Be Live Χάρης Χηνιάδης συνέδεσε την ενημέρωση με τις δυσκολίες πρόσβασης στην υγεία στην περιφέρεια. Η Παναγιώτα Διαμαντή, πρόεδρος της ΑΜΚΕ «Νέα Ζωή στο Χωριό», μετέφερε την εμπειρία της Φουρνάς Ευρυτανίας και τις ανάγκες μιας μικρής ορεινής κοινότητας.
Από την πλευρά του Δήμου Ηρακλείου Αττικής, η Γενική Γραμματέας Αικατερίνη Πλεξίδα ανέφερε ότι από το 2020 έχουν χορηγηθεί επιδόματα σε 110 ζευγάρια. Ένας δήμος μπορεί να μειώσει μέρος του οικονομικού και κοινωνικού βάρους που συνοδεύει την απόκτηση παιδιών. Οι τοπικές παρεμβάσεις αποκτούν αξία όταν συνδέονται με σταθερές δημόσιες υπηρεσίες και δίνουν στις οικογένειες συνέχεια στη στήριξη. Η εμπιστοσύνη χτίζεται όταν η βοήθεια παραμένει διαθέσιμη μετά τη γέννηση, καθώς το παιδί μεγαλώνει και οι ανάγκες του σπιτιού αλλάζουν.
Να μπορεί η επόμενη γενιά να φανταστεί το αύριο
Το νήμα που συνδέει τις παρεμβάσεις της ημερίδας είναι η ανάγκη για μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι μπορούν να σχεδιάζουν με μεγαλύτερη ελευθερία. Η απόφαση για παιδί παραμένει προσωπική. Η δυνατότητα να πραγματοποιηθεί, όταν υπάρχει η επιθυμία, εξαρτάται και από συλλογικές επιλογές. Οι πολιτικές για την κατοικία, την εργασία, την υγεία και τη φροντίδα συναντιούνται ακριβώς εκεί όπου μια οικογένεια προσπαθεί να κάνει το επόμενο βήμα. Αυτό προϋποθέτει συντονισμό, αξιολόγηση και επιμονή πέρα από εκλογικούς κύκλους. Χρειάζεται επίσης να ακούμε τις ίδιες τις οικογένειες: ποια βοήθεια φτάνει εγκαίρως, ποια διαδικασία τις εξαντλεί, ποια ανάγκη εξακολουθεί να μένει ακάλυπτη.
