Στις περισσότερες χώρες του κόσμου, ο μέσος αριθμός παιδιών που αποκτά κάθε γυναίκα έχει πέσει κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού, δηλαδή τα 2,1 παιδιά ανά οικογένεια -αριθμός που απαιτείται ώστε ένας πληθυσμός να παραμένει σταθερός, χωρίς τη συμβολή της μετανάστευσης. Μάλιστα, σε 66 χώρες, ο δείκτης γονιμότητας βρίσκεται πλέον πιο κοντά στο ένα παιδί παρά στα δύο, ενώ σε ορισμένες από αυτές, ο συνηθέστερος αριθμός παιδιών που αποκτούν οι γυναίκες είναι κανένα.
Πλέον, το φαινόμενο της υπογεννητικότητας αφορά σχεδόν ολόκληρο τον πλανήτη, και ο λόγος δεν είναι μόνο οι οικονομικές κρίσεις, τα ακριβά ενοίκια, η επισφαλής εργασία ή η αβεβαιότητα για το αύριο. Όλα αυτά εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο, όμως φαίνεται πως δεν αρκούν για να εξηγήσουν γιατί οι γεννήσεις καταρρέουν σχεδόν σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Μια εκτενής ανάλυση των Financial Times επιχειρεί να δώσει μια διαφορετική απάντηση σε ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της εποχής μας. Βάζοντας στο μικροσκόπιο στοιχεία από δεκάδες χώρες και συνδυάζοντας επιστημονικές μελέτες με δημογραφικά δεδομένα, καταλήγει σε μια τολμηρή υπόθεση. Η δημογραφική κρίση ίσως να μην ξεκινά από την οικονομία, αλλά από την οθόνη του κινητού μας.
Οι ειδικοί δεν υποστηρίζουν ότι τα smartphones είναι ο μοναδικός ένοχος. Υποστηρίζουν, όμως, ότι άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο γνωριζόμαστε, ερωτευόμαστε, δημιουργούμε σχέσεις και, τελικά, αποφασίζουμε να αποκτήσουμε παιδιά. Αν η θεωρία αυτή επιβεβαιωθεί, τότε η μεγαλύτερη δημογραφική πρόκληση του 21ου αιώνα ίσως κρύβεται στην ίδια τη συσκευή που κρατάμε καθημερινά στα χέρια μας.
Και αυτό είναι που κάνει την ανάλυση των Financial Times τόσο ενδιαφέρουσα. Δεν αντιμετωπίζει το δημογραφικό ως ένα πρόβλημα που αφορά αποκλειστικά την οικονομία ή τις κοινωνικές παροχές, αλλά ως μια βαθιά πολιτισμική αλλαγή. Υποστηρίζει ότι πριν ακόμη συζητήσουμε γιατί οι άνθρωποι δεν κάνουν παιδιά, πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να δημιουργήσουν σταθερές σχέσεις.
Δεν γεννιούνται λιγότερα παιδιά, δημιουργούνται λιγότερα ζευγάρια
Για δεκαετίες, η επικρατούσα εξήγηση ήταν σχετικά απλή. Τα ζευγάρια αποφάσιζαν να αποκτήσουν λιγότερα παιδιά εξαιτίας της οικονομικής αβεβαιότητας, της μεγαλύτερης συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας και της αλλαγής των κοινωνικών προτύπων. Σύμφωνα όμως με την ανάλυση των Financial Times, τα νεότερα στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η εικόνα δεν είναι πλέον αρκετή.
Το πραγματικό πρόβλημα φαίνεται να βρίσκεται ένα βήμα νωρίτερα. Σήμερα δημιουργούνται λιγότερα ζευγάρια από ό,τι στο παρελθόν. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι περνούν μεγάλο μέρος της ζωής τους μόνοι, ενώ αυξάνεται σταθερά το ποσοστό όσων δεν αποκτούν ποτέ παιδιά, όχι απαραίτητα επειδή το επέλεξαν, αλλά επειδή δεν βρήκαν ποτέ τον κατάλληλο σύντροφο.
Το εντυπωσιακό είναι ότι στις περισσότερες χώρες οι νέοι εξακολουθούν να δηλώνουν πως θα ήθελαν περίπου δύο παιδιά. Εκείνο που αλλάζει, είναι η πραγματικότητα. Ανάμεσα στην επιθυμία και στην πράξη ανοίγει ένα ολοένα μεγαλύτερο χάσμα.
Το κινητό που άλλαξε τον τρόπο που ερωτευόμαστε
Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της ανάλυσης αφορά την επίδραση της τεχνολογίας στην κοινωνική ζωή. Ερευνητές από πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης διαπίστωσαν ότι η μεγαλύτερη πτώση των γεννήσεων συμπίπτει χρονικά με τη μαζική εξάπλωση των smartphones και των δικτύων 4G.
Η εξήγηση δεν είναι ότι τα κινητά αποτρέπουν άμεσα τους ανθρώπους από το να αποκτήσουν παιδιά. Είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι νέοι περνούν λιγότερο χρόνο συναντώντας φίλους, γνωρίζοντας νέους ανθρώπους και δημιουργώντας σχέσεις στον πραγματικό κόσμο. Η κοινωνική ζωή μεταφέρεται ολοένα περισσότερο στις οθόνες και οι ευκαιρίες για ουσιαστική επαφή μειώνονται αισθητά.
Παράλληλα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαμορφώνουν νέες προσδοκίες για τον ιδανικό σύντροφο και τον ιδανικό τρόπο ζωής. Οι συγκρίσεις γίνονται συνεχείς, τα πρότυπα συχνά είναι μη ρεαλιστικά και η δέσμευση μοιάζει δυσκολότερη από ποτέ. Το αποτέλεσμα είναι περισσότεροι άνθρωποι να μένουν μόνοι για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, γεγονός που επηρεάζει αναπόφευκτα και τις γεννήσεις.
Η οικονομία εξακολουθεί να παίζει ρόλο, αλλά δεν εξηγεί τα πάντα
Φυσικά, κανείς δεν αμφισβητεί ότι η οικονομική ανασφάλεια αποτελεί σοβαρό εμπόδιο. Το υψηλό κόστος στέγασης, οι χαμηλοί μισθοί και η δυσκολία των νέων να αποκτήσουν το δικό τους σπίτι εξακολουθούν να καθυστερούν τη δημιουργία οικογένειας.
Ωστόσο, οι Financial Times επισημαίνουν ότι η δημογραφική κατάρρευση επιταχύνθηκε ακόμη και σε χώρες με ισχυρές οικονομίες, υψηλό βιοτικό επίπεδο και γενναιόδωρες κοινωνικές παροχές. Αντίστοιχα, παρατηρείται και σε χώρες που ακολουθούν εντελώς διαφορετικές οικονομικές και πολιτισμικές διαδρομές. Αυτό σημαίνει ότι η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί και πέρα από τα οικονομικά δεδομένα.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας ίσως είναι η μοναξιά
Το σημαντικότερο συμπέρασμα της ανάλυσης δεν αφορά τελικά τα smartphones, ούτε τα social media. Αφορά τη μοναξιά. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η μείωση των γεννήσεων αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου φαινομένου κοινωνικής απομόνωσης, δυσκολίας στις διαπροσωπικές σχέσεις και επιδείνωσης της ψυχικής ευημερίας των νέων.
Γι' αυτό και οι λύσεις δεν μπορούν να περιοριστούν σε οικονομικά επιδόματα ή φορολογικά κίνητρα. Αυτά είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκούν. Η πραγματική πρόκληση είναι να δημιουργηθούν ξανά οι συνθήκες που φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά, ώστε να μπορούν να γνωριστούν, να ερωτευτούν, να χτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης και να αποκτήσουν την οικογένεια που, όπως δείχνουν οι περισσότερες έρευνες, εξακολουθούν να ονειρεύονται.
